Koʻhinur

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Bu maqola vikilashtirilishi kerak.

nothumb

Iltimos, bu maqolani Vikipediya qoida va koʻrsatmalariga muvofiq tartibga keltiring.

Humoyun xotiralari

Bugungi kunda Zahiriddin Muhammad Bobur nomi nafaqat yurtimizda, balki butun dunyoda hurmat bilan tilga olinadi. Ammo biz uning toʻngʻich oʻgʻli shahzoda Humoyun Mirzoning oriyatiga berilgan yuksak baho haqida soʻz yuritmoqchimiz.

Ma'lumki, Bobur hind tuprogʻiga ilk qadam qoʻygan paytida Hindistonda hokimiyat parokandalikka yuz tutgan edi. Xususan, Gvalior viloyatida roja Bikramaditya hokimlik qilayotgan edi (u Shamsobodda Ibrohim Lodi bilan boʻlgan jangda vafot etadi). Panipatdagi gʻalabadan soʻng Humoyun boshliq qoʻshin Dehlidan oʻtib ketma-ket qasrlarni ishgʻol qilib boradi. O'sha qasrlarning birida roja Bikramadityaning xotini, boʻy yetgan ikki qizi va bir oʻgʻli yashardi.

Rojaning 20 yoshlardagi oʻgʻli Humoyunni iliq qarshi oladi. Otasining qotilini oʻldirgani uchun minnatdorchilik bildiradi. Humoyun ham unga va uning oilasiga iliq muomalada boʻladi. O'sha kecha Vays ismli bir bekni elliktacha yigiti bilan rojaning qasrida qoldirib, oʻzi qasrning hovlisidagi boqqa chodir tiktirib, oʻsha yerda tunaydi. Kechasi qasrda qoʻqqisdan toʻpolon koʻtariladi. Humoyun tezda qoʻriqchilari bilan qasrga kirsa, Vaysning yigitlaridan biri ichki eshik oldida qonga belanib oʻlib yotibdi. Ikkinchi qavatning zinapoyasida turgan oʻn sakkiz yoshli goʻzal qiz chuvalib yotgan ipak sarisini titroq qoʻllari bilan olib, yalang yelkasiga yopishga urinayapti.

Ma'lum boʻlishicha, Vays rojaning shu qizini yoqtirib qolib, navkarlari yordamida uni oʻz xonasiga olib kelmoqchi boʻlgan. Qizning akasi qarshilik koʻrsatib, bir navkarni oʻldirgan. Endi buning qasdiga navkarlar yosh rojaning oʻzini oʻldirmoqchi boʻlib turganida, Humoyun kirib keladi. Rojani ozod qilib, Vaysni hibsga oldiradi. Qolganlarga ham munosib jazo belgilaydi. Shunda zinapoyadan yosh rojaning onasi qoʻlida kichgina sadaf quticha bilan tushib keladi. U oliy tabaqaning oʻqimishli ayollaridan edi. U Humoyunga yuzlanib:

- Shahzoda, mening bisotimdagi eng katta boyligim mana shu qutichaning ichida. Men uchun farzandlarim dunyo­ning hamma boyliklaridan azizroq. Siz oʻgʻlimning jonini qaytarib berdingiz. Mana bu qutichadagi ulugʻ olmosni sizga atayman, deya qutichani Humoyunga beradi. Bu uning oriyati uchun berilgan yuksak baho edi.

Afsona[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻhinur olmosi haqida koʻplab afsonalar yuradi. Qadimshunos Sanskrit bundan 5000 yil oldin Koʻhinur (Syamantaka) topilgani haqida yozib qoldirgan. Bir nechta hind miflarida ham, Ma'bud Krishna Koʻhinurni Jamabavantadan olgani aytiladi. Rivoyatga koʻra, Krishna olmosni Satrajitning ukasi Satrajizni oʻldirib olganlikda ayblanadi (aslida u ov paytida sher hamlasidan oʻladi). Vaholanki, olmosni Jamabavanta olgan boʻladi. O'zini oqlash maqsadida Krishna Jamabavanta bilan jang qiladi. Krishna Jamabavantaning qoʻshinini tor-mor qilib, olmosni Satrajitga qaytaradi. Satrajit uyalganidan Krishnaga qizi bilan birga Koʻhinurni ham taklif qiladi. Ammo Krishna uning qizi Satyabhamani qabul qilib, olmosni esa rad etadi.

Tarixiy manba[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha, Koʻhinur Kakatiya qirolligining (Hindiston) Guntur viloyatida dun­yodagi eng qadimiy olmos konlaridan birida topilgan. Bu kon 1730 yili braziliyaliklar tomonidan qayta kashf etilmaguncha faqat mana shu olmos uchun ham eslanar edi. Ilmiy manbalarda "Golsonda" nomi bilan tilga olinadigan ushbu kon olmoslari oʻzining sofligi, shaffofligi va tiniqligi bilan bosh­qalaridan ajralib turadi. Ular juda noyob va kamyobdir.

Mazkur olmos dastlab Kakatiya qirolligining mulki hisoblangan. Kilji dinas­tiyasiga mansub boʻlgan bu olmosni G'iyosiddin Tugʻliq Shoh keyinchalik oʻz hoqoni Ulugʻ xonga yuboradi. Shu tariqa barcha oltin, marvarid, fil suyaklari bilan birga Koʻhinur ham imperiya mulkiga aylanadi. Keyinchalik bu olmos 1526 yildan boshlab to Britaniya bosqinigacha imperiya sohibi Bobur va uning avlodlari ixtiyoriga oʻtadi.

Koʻhinur birinchi marta 1526 yili "Boburnoma"da eslanadi. Unda yozilishicha, olmos 1294 yili noma'lum Malva rojasiga tegishli boʻlgan. Bobur mazkur olmosning qiymati "Tamomi olamning ikki yarim kunlik sarfiga barobar" ekanini aytadi.

Boburiylar olmosi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bobur va uning farzandi Humoyun oʻz xotiralarida Koʻhinurni "Boburiylar olmosi" deb eslashadi. O'sha payt­da olmos Gvalior viloyatini boshqarayotgan rojalarga tegishli boʻladi. Bobur qoʻshiniga qarshi shafqatsiz jang olib borgan Dehli sultoni Iskandar Lodi tor-mor etilgach, uning barcha mulklari Boburga oʻtadi. Shundan soʻng Humoyun qoʻshini bilan Dehlidan oʻtib, ketma-ket qasr­larni ishgʻol qilib borib, olmosni roja Bikramadityaning xotinidan yuksak e'tirof ila qabul qilib oladi. Olmos Humoyunning vafotidan soʻng oz vaqt uning bosh vaziri Jalolxon tasarrufida boʻladi. Humoyunning oʻgʻli buyuk sarkarda Akbar umri davomida olmosga biron marta ham qoʻli tekkizmaydi. Ke­yinchalik afsonaviy tosh Shohjahon ixtiyoriga oʻtadi.

Ma'lumki, Shohjahon mash­hur Toj Mahalni qurdiradi. Keyinchalik, uning oʻgʻli Avrangzeb uni Lohurdagi Badshoshi masjidiga joylashtiradi. Olmos u yerda Nodirshoh davrigacha (1739 yili) saqlanadi.

O'z davrida Nodirshoh Koʻhinurni "Agar bir odam beshta tosh olib birini sharqqa, birini gʻarbga, birini shimolga, birini janubga va beshinchisini osmonga otib, toshlar yetgan manzil oraligʻini oltin, marvaridlar bilan toʻldirsa, Koʻhinur qiymatiga teng boylik boʻladi" degan edi.

1747 yilda Nodirshohga uyushtirilgan suiqasddan soʻng olmos Afgʻonistonga, Ahmad shoh Abdaliy ixtiyoriga oʻtadi. 1830 yili Shoh Xoʻja Afgʻonistonni bosib olganidan soʻng tosh yana Lohurga, keyinchalik esa Panjobga Maxaraja Ranjit ixtiyoriga oʻtadi.

Olmosning yangi davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Panjobda oʻz hukmronligini oʻrnatgan Ranjit Sing 1839 yili olamdan oʻtadi. 1849 yilning 29 martida Lohurda Britaniya bayrogʻi koʻtariladi. Bu Panjob ham oʻz-oʻzidan Britaniya qaramligiga oʻtdi, degani edi.

Maharajaning boshqa boyliklari qatorida Koʻhinur ham Britaniya ixtiyoriga oʻtadi. Bu ishga bosh-qosh boʻlgan Lord Dalxaus Koʻhinurni qirolichaga katta mamnuniyat bilan sovgʻa qiladi.

Lord Dalxaus oʻz esdaliklarida shunday yozgan edi: "Men olmosni qirolichadan xabar kelgunicha plashimning choʻntagida saqladim. Nihoyat, qirolichadan olmosni Britaniyaga olib borish toʻgʻrisida maktub kelganidan soʻng choʻntagimni qarasam, olmos yoʻq edi. Shunda bir muddat qotib qoldim va munkillab qolgan xizmatkor cholni chaqirib, undan choʻntagimdagi narsalarni soʻradim. U "Ha men olgandim. Xonangizdagi qutining ichida" - dedi bamaylixotir.

- Tezda olib kel-chi,-dedim hayajon bilan. U kichkina qutichani keltirdi-da ichidan olmosni olib menga uzatdi va "Shunga shunchalikmi, bu oddiy shisha-yu, xoʻja­yin" - dedi.

Olmosning Londonga sayohati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Lord Dalxaus 1850 yilda Maharajaning 13 yoshli oʻgʻli Dulip Sing Koʻhinurni oʻz qoʻli bilan qirolicha Viktoriyaga topshirishi uchun Britaniyaga safar uyushtiradi. Unga G'arbiy Belgiyada hizmat qilgan Doktor Jon Spense Login hamrohlik qiladi. O'sha paytda Login olmosni 1 000 000 funtga baholaydi.Nihoyat 1850 yil 3 iyul kuni Koʻhinur tantanali ravishda qirolicha Viktoriyaga topshiriladi. Bu xizmatlari uchun Login 1854 yili qirollik ritsari unvoniga loyiq topiladi.

Ma'lumki, qadimiy bitiklarda Koʻhinur xususida "Kimki bu olmosga egalik qilsa, dunyoga hukmron boʻladi. Ammo u faqat xudo yoki ayolga tegishli boʻlishi mumkin" deyi­ladi. Olmos Britaniyaga keltirilganidan beri qirollikni faqat ayol jinsiga mansub (qirolicha)lar boshqarib kelmoqda.

Yangicha jilo va joziba[tahrir | manbasini tahrirlash]

1852 yili Amsterdamda shahzoda Albertning texnik xizmatchisi Jeymis Tennant tomonidan olmosga ishlov beriladi. Ishlov berish jarayonida 186 karat boʻlgan olmos 105 karatgacha kichrayadi. Bir paytlar dunyodagi eng katta hisoblangan Koʻhinur shundan soʻng kattalikda oʻz qiymatini yoʻqotadi.

Qirolicha Viktoriyadan soʻng qirolicha Aleksandra olmosni yangi tojga oʻrnatdi. Shundan boshlab, olmos qirolicha tojini bezab kelmoqda. 2002 yili Ona qirolicha vafotidan soʻng olmos toj bilan birga "Tover of London qasriga oʻtkazildi.

Koʻhinurga taalluqli da'volar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻhinurga oid da'volar hamon toʻxtagani yoʻq.1976 yili Pokiston Bosh vaziri Zulfiqor Ali Bxutto Britaniya Bosh vaziri Jim Sallagandan olmosni Pokistonga qaytarishni soʻragan edi. 1997 yili esa qirolicha Elizabeta II Pokiston va Hindiston mustaqilligining 50 yilligi munosabati bilan tashrif buyuradi. Shunda bir nechta mahalliy zodagonlar Koʻhinurni Hindis­tonga qaytarishni talab qilib chiqishdi. 2000 yili noyabrda esa Afgʻonistonda oʻz rejimini oʻrnatishga harakat qilayotgan Tolibon guruhi ham Britaniya hukumati Koʻhinurni Afgʻonistonga qaytarishi kerak, degan qat'iy talabni qoʻydi. Eron matbuoti esa olmosning haqiqiy egasi Eron hukumati degan da'vo bilan chiqishlar qilib turadi.

Aslida uning haqiqiy egasi kim? Bu oʻrinda Olaf Karoining "Tayms" gazetasidagi fikrlarini eslatamiz: "U 203 yil Dehlida, 66 yil Kandahor va Kobulda, 127 yil Britaniyada boʻldi (Bu maqola yozilgan payt. Hozir esa 160 yil boʻldi). Koʻhinurning haqiqiy egalari turkiy qavmga mansub Hindis­ton hukmdorlari edi, - deya yozadi Olaf Karoi oʻz maqolasida. Albatta, hozirgi zamonda olmosga ochiqcha da'vo bilan chiqish bema'nilik boʻlar, ammo turli sohalarda tahsil olayotgan bugungi yoshlarimiz oʻz ilmi, odobi va milliy oriyati bilan Koʻhinurga da'vo qila oladi deb oʻylaymiz. Kelajakda dunyo jamoatchiligi oʻzbek oʻgʻlonlari ilmi, odobi va insoniy oriyatiga xolisona baho berib, Koʻhinurni aynan bizga munosib koʻrsa, ajabmas!