Kathak

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Kathak (hindcha: कथक, urdu: کتھک) hind klassik raqsining sakkizta asosiy shakllaridan biridir[1]. Uttar-Pradeshning klassik raqs shakli. Kathakning kelib chiqishi anʼanaviy ravishda qadimgi Shimoliy Hindistonda Kathakarlar yoki hikoyachilar deb nomlanuvchi sayohatchi bardlar bilan bogʻliq.[2] Kathak atamasi vedik sanskrit tilidagi Katha soʻzidan olingan boʻlib, „hikoya“ degan maʼnoni anglatadi va Kathakar „hikoya soʻzlovchi“ yoki „hikoya bilan shugʻullanuvchi“ degan maʼnoni anglatadi.[2] [3] Sayohat qiluvchi Kathakarlar raqs, qoʻshiq va musiqa orqali buyuk dostonlar va qadimiy mifologiyadan hikoyalar aytib berishgan. [3] Kathak raqqosalari qoʻl harakati va keng oyoq harakati, tana harakatlari va moslashuvchanligi, lekin eng muhimi, yuz ifodalari orqali turli xil hikoyalarni aytib berishadi. Kathak Bhakti harakati davrida, ayniqsa hindu xudosi Krishnaning bolaligi va hikoyalarini, shuningdek, Shimoliy Hindiston qirolliklari sudlarida mustaqil ravishda rivojlandi.[2][4] Mogʻullar hukmronligi davrida imperatorlar Kathak raqsining homiylari boʻlib, uni qirollik saroylarida faol ravishda targʻib qilganlar.[5] Kathak spektakllariga urdu gʻazallari va Mugʻal davrida olib kelingan keng tarqalgan ishlatiladigan asboblar kiradi.[6] Natijada, bu fors elementlarini aks ettiruvchi yagona hind klassik raqs shaklidir.[7]

Kathak „gharanas“ deb nomlangan uchta aniq shaklda topilgan,Kathak raqs anʼanasi rivojlangan shaharlar nomi bilan atalgan — Jaipur, Banaras va Lakxnau.[8]Jaipur gharana koʻproq oyoq harakatlariga eʼtibor qaratgan boʻlsa,Banaras va Lakhnau gharanas koʻproq mimika va nafis qoʻl harakatlariga eʼtibor qaratadi. Stilistik jihatdan Kathak raqs shakli kichik qoʻngʻiroqlar(Ghungroo) bilan bezatilgan ritmik oyoq harakatlarini va musiqaga uygʻunlashtirilgan harakatni taʼkidlaydi.[4][9] Oyoqlar va gavdalar umuman to‘g‘ri bo‘lib, voqea qo‘l va gavdaning yuqori harakati, mimika, bo‘yin harakati, ko‘z va qosh harakati, sahna harakatlari, egilish va burilishlar imo-ishoralariga asoslangan rivojlangan lug‘at orqali aytiladi. Raqsning asosiy yoʻnalishi koʻzlar va oyoq harakatlariga aylanadi. Koʻzlar raqqosa muloqot qilmoqchi boʻlgan voqeani muloqot vositasi sifatida ishlaydi. Qoshlari bilan raqqosa turli xil yuz ifodalarini beradi.[4][10] Kichik anʼanalar oʻrtasidagi farq — bu aktyorlik va oyoq harakati oʻrtasidagi nisbiy urgʻu, Laknau uslubi aktyorlikni taʼkidlaydi va Jaypur uslubi ajoyib oyoq harakatlari bilan mashhur.[4]

Kathak ijrochilik sanʼati sifatida saqlanib qolgan va ogʻzaki anʼana sifatida rivojlanib kelgan, yangilangan va bir avloddan ikkinchisiga ogʻzaki va amaliyot orqali oʻrgatilgan.[11] U 16 va 17-asrlarda Mugʻal sudlarining[12] taʼmini oʻzgartirdi, moslashtirdi va birlashtirdi, ayniqsa Akbar tomonidan, lekin Britaniya mustamlakasi davrida turgʻunlik va tanazzulga yuz tutdi,[13] Hindiston va Pokiston qoʻlga kiritilishi bilan qayta tugʻildi. mustaqillikka erishdi va uning qadimiy ildizlarini va milliy o‘zlikni anglash tuyg‘usini sanʼat orqali qayta kashf etishga intildi.[10][11]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „'Kathak — India's only secular classical dance form'“. Dawn. Qaraldi: 29-dekabr 2018-yil.
  2. 2,0 2,1 2,2 Reena Shah. Movement in Stills: The Dance and Life of Kumudini Lakhia. Mapin, 2006 — 8 bet. ISBN 978-81-88204-42-7. 
  3. 3,0 3,1 Massey 1999.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 James G. Lochtefeld. The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M. The Rosen Publishing Group, 2002 — 358–359 bet. ISBN 978-0-8239-3179-8. 
  5. „BBC Arts - BBC Arts - Kathak: Does every gesture have a meaning?“ (en-GB). BBC. Qaraldi: 2-iyun 2020-yil.
  6.  (en-GB). Asian Traditional Theatre & Dance (2-oktabr 2017-yil). Qaraldi: 2-iyun 2020-yil.
  7. „Kathak Dance Puts Hinduism and Islam in the Same Circle“.
  8. Williams 2004.
  9. John H. Beck. Encyclopedia of Percussion. Routledge, 2013 — 170–175 bet. ISBN 978-1-317-74768-0. 
  10. 10,0 10,1 Mary Ellen Snodgrass. The Encyclopedia of World Folk Dance. Rowman & Littlefield, 2016 — 165–168 bet. ISBN 978-1-4422-5749-8. 
  11. 11,0 11,1 Reena Shah. Movement in Stills: The Dance and Life of Kumudini Lakhia. Mapin, 2006 — 9 bet. ISBN 978-81-88204-42-7. 
  12. „BBC Arts - Kathak: Do every gesture have a meaning? - BBC Arts“. BBC. Qaraldi: 29-iyul 2017-yil.
  13. Nalini Ghuman. Resonances of the Raj: India in the English Musical Imagination, 1897-1947. Oxford University Press, 2014 — 97 footnote 72 bet. ISBN 978-0-19-931489-8.