Darband

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Darband, Derbent — RF ning Dogʻiston Respublikasi jan.-sharqidagi shahar. Kaspiy dengizi boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 82 ming kishi (1992). D. — Dogʻistonning yirik sanoat markazlaridan biri. "Elektrosignal", metall silliklash stanoklari zavodlari, oziq-ovqat (jumladan vino tayyorlash, meva konservalash), jun yigirish va gilam f-kalari, teatr, oʻlkashunoslik, tarix-meʼmorlik muzeylari bor. D.dan Grozniyga neft quvuri oʻtkazilgan.

D. 438 y.da tog yon bagʻridagi tepalikka qurilgan Norinqalʼa harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq qalʼadan dengizgacha parallel qurilgan 2 noyob tosh devor oraligʻida shahar kengaya bordi. Xusrav I Anushirvon 6-a. oʻrtalarida qurdirgan bir necha darvozali, minorali devorlar Kavkaz togʻlari bilan dengiz oraligʻidagi kambar (3 km) yoʻlakni shim. va jan.dan toʻsib turgan va oʻrta asrlarda muhim harbiystrategik ahamiyatga ega boʻlgan.

D.da uylar toshdan qurilgan. Keyinroq bozor maydonida jome masjidi barpo qilingan. D. nomi 7-a.dan boshlab uchraydi. 627 y. qalʼani xazarlar egallagan. Shahar 7—9-a.larda Arab xalifaligiga kirgan va musulmon olamining eng chekka qalʼasi hisoblanib, Kaspiy dengizi sohilidagi yirik port shahar sifatida maʼlum boʻlgan. Tashqariga zigʻir gazlama va roʻyan chiqarilgan. 10-a.da sultonlik poytaxti. 13-a.da moʻgʻullar vayron qilgan. Bu davrda shahar moʻgʻulcha Qahlagʻa, turkcha Temir Qapigʻ deb atalgan. Toʻxtamishxon D.da oʻz nomidan tanga zarb qildirgan. Amir Temur Toʻxtamishxonga qarshi urushganda va orqaga qaytishda D.da boʻlgan (1395— 96). Shahar 15-a. oʻrtalarida tushkunlikka uchragan. 1509 y.dan Eron tarkibida, 1578—1606 y.larda Turkiya tarkibida boʻlgan; Eron shohi Abbos davrida dengizda tosh minora qurilgan. 1722 y.da Rossiya bosib olgan, 1735 y.da yana Eronga oʻtgan. 1747 y.dan Darband xonligining poytaxti. 1765 y.dan Kuba xoni Fatxalining qarorgohi. 1796 y. D.ni yana Rossiya egallagan, 1806 y. qayta bosib olgan. D. eski va yangi (19—20-a.larda qurilgan) dahadan iborat. Meʼmoriy yodgorliklaridan Jome masjidi majmuoti (8— 14-a.lar) va Madrasa (15—19-a.lar), Minorali masjid (14— 19-a.lar), Qirqlar masjidi (17-a.), qad. karvonsaroylar, ravoq gumbazli hammomlar (17—18-a.lar), xon maqbarasi (18-a.), Norinqalʼa qoldiklari, devorning ayrim qismlari va b. saqlangan.

Adabiyot[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  • Xan-Magomedov S. O., Derbent, M, 1958.

Abduqayum Abdurahimov.