Bir hujayralilar
Bir hujayralilar — tanasi bitta hujayradan iborat organizmlar. Prokariotlar va eukariotlarga boʻlinadi. Bir hujayrali organizmlar bir-biri bilan chambarchas bogʻliq emas. Ular orasida prokaryotlar ham, eukaryotlar ham bor. Bir hujayrali hujayralarga barcha arxeyalar, bakteriyalar va koʻpchilik protistlar, shuningdek baʼzi oʻsimliklar va qoʻziqorinlar kiradi. Baʼzida „bir hujayrali“ atamasi notoʻgʻri sinonim protistlar (lotincha: Protista) sifatida ishlatiladi.
Bir hujayrali organizmlar shakli va oʻlchamlari boʻyicha farq qiladi, ular 0,3 mikrondan (baʼzi bakteriyalar, masalan, [mikoplazma]]) 20 sm gacha (baʼzi ksenofioforlar], masalan, „Syringammina fragilissima“) farq qiladi. Koʻpgina bir hujayrali organizmlar inson koʻziga koʻrinmaydi va ularni koʻrish uchun mikroskop kerak. Bir hujayrali hujayralar koloniyani (biologiya)|koloniyani] hosil qilishi mumkin.
Ular 1673-yilda Antoni van Levenguk tomonidan kashf etilgan[1].
Yaralishi va evolyutsiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Yerning birinchi tirik organizmlari evolyutsiya|boʻlgan deb hisoblanadi. Ulardan eng qadimiylari bakteriyalar va arxeylar hisoblanadi.
Prokariotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Prokaryotlar asosan bir hujayrali, baʼzi sianobakteriyalar va aktinomitsetlar bundan mustasno.
Prokariotlar (bakteriyalar va koʻkyashil suv oʻtlari, yaʼni sianobakteriyalar)da yadrosi boʻlmaydi. Eukariotlar (bir hujayrali yashil va boshqa suv utlari, bir hujayrali hayvonlar) esa mitotik usulda boʻlinadigan hujayra yadrosiga ega. Bir hujayrali eukariotlar tuzilishi va organoidlar majmui jihatidan koʻp hujayrali organizmlarning hujayralariga oʻxshaydi. Lekin, fiziologik jihatdan bir butun organizm boʻlishi, yaʼni koʻp hujayrali organizmlar bajaradigan barcha funksiyalarga ega boʻlishi bilan farq qiladi. Bir hujayralilar orasida sodda tuzilgan (xlorellalar, amyobalar) bilan bir qatorda juda murakkab tuzilganlari (atsetabulyarilar, infuzoriyalar) ham bor. Koʻpchilik Bir hujayralilar koloniya hosil qiladi. Bir hujayralilar dan koʻp xujayrali organizmlar kelib chiqqan.
Eukariotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Eukariotlar yoki yadro (lotincha: Eucaryota) hujayralari yadrolarni oʻz ichiga olgan tirik organizmlarning domeni (Shohligi). Eukaryotlar orasida bir hujayrali tuzilish protozoa, bir qator zamburugʻlar, baʼzilari yoʻsinlar.
Hayvonlar, o'simliklar, qo'ziqorinlar, shuningdek, protistlar] deb nomlangan organizmlar guruhlari hammasi eukaryotik organizmlardir. Ular bir hujayrali va koʻp hujayrali boʻlishi mumkin, ammo ularning barchasi hujayra tuzilishining umumiy rejasiga ega. Bunday oʻxshash boʻlmagan organizmlarning barchasi umumiy kelib chiqishga ega deb hisoblanadi, shuning uchun yadro guruhi eng yuqori darajadagi Monofiliya (monofiliya) takson sifatida koʻrib chiqiladi. Eng keng tarqalgan gipotezalarga koʻra, eukaryotlar 1,5—2 milliard yil oldin paydo boʻlgan. Eukaryotlar evolyutsiyasida muhim rol oʻynadi simbioz — eukaryotik hujayra oʻrtasidagi simbioz, aftidan allaqachon yadroga ega boʻlgan va fagotsitoz ga qodir va bu hujayra tomonidan yutilgan bakteriyalar-prekursorlar mitoxondriya va plastidalar.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
 | Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
- ↑ Bes qozonxonalar va yer ijarasi. A. M. Proxorov. „Leyvenxuk Antonida.“Bu birodar-2-chi, taʼmirchi. tugamadi., S. yashagan. Bu soʻz „Norty“ning ildizidir. Sankt-Peterburgga sayohat qildi, 2002 yil. 721-bet. ISBN 5-85270-160-2, ISBN 5-7711-0004-8.