Artakserks

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Artakserks – Axomaniylar su-lolasidan bo‘lgan Eron shohlari. A. I Dasti uzun, miloddan avvalgi 465 – 424 yillarda hukmronlik qilgan. Otasi – Kserks I fitna natijasida o‘ldirilgach, taxtga o‘tirgan. Hukmronligining dast-labki yillarida Axomaniylar davla-ti bilan urush olib borayotgan Afinaning ko‘magida ko‘tarilgan Misrdagi qo‘zg‘olonni bostirgan, 454 yil esa forslar Nil deltasida Afina flotini yakson qilganlar. 449 yil Kipr o.dagi Salamin jangida afinaliklar g‘alaba qozongach, yunon-fors urushlarini yakunlagan, Kal-liy sulhini imzolagan. Bu sulhga ko‘ra A. I Kichik Osiyodagi yunon shaharlarining siyosiy mustaqilligini tan olgan. Fors zodagonlarining separatik harakatlari (mas, miloddan avvalgi taxminan 449 ydagi Megabiz isyoni) va tobe xalqlarning qo‘zg‘olonlari kuchayishiga qaramay A. I davrida marka-ziy hokimiyat ancha kuchli bo‘lib, Axoma-niylar davlatining hududiy yaxlitligi asosan saqlanib qolgan edi.A. II Mnemon, miloddan avvalgi 404 – 358 yillarda hukmronlik qilgan, Doro IIning katta o‘g‘li. Hukmronligining dastlab-ki yillarida Kichik Osiyo hokimi, ukasi Kir bilan taxt uchun kurash olib bor-gan. Tashqi siyosat sohasida bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan bo‘lsada (394 yil Sparta flotining Knid yonida tor-mor keltirilishi, 386 yilgi Antalkid sulhi va boshqalar), A. II podsholigi davri Axomaniylar davlatining zaiflashgan payti edi. 649A. II ga qarshi satraplar, vassal shohlar, yarim qaram qabilalar (kadusiylar va boshqalar) bir necha bor qo‘zg‘olon ko‘targanlar.A. III Ox, miloddan avvalgi 358 – 338. yillarda hukmronlik qilgan, A. II o‘g‘li. Akalarini o‘ldirib taxtni egallagan. Axoma-niylar davlatining hududiy birligini tiklash uchun qattiq harakat qilgan. Sa-traplarga yollanma qo‘shinlar saqlashni man etgan. Qator qo‘zg‘olonlarni (Kichik Osiyo, Finikiya, Kiprda) beshafqat bo-stirgan va 341 yil Misrni qayta qo‘shib olgan (Misr miloddan avvalgi 5-asr oxirida Axo-maniylar davlatidan ajrab chiqqandi). O‘zining mulozimi, maxrami Bagoy tomo-nidan o‘ldirilgan.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil