Anjir

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Anjir

Anjir (Ficus carica L.) — tutdosh-lar (anjirgullilar) oilasiga mansub subtropik meva turi. Turkiya, Jazoir, Yevropaning jan.da, AQShda katta may-donlarni egallaydi, Kavkaz, O‘rta Osiyo, Qrimda ham yetishtiriladi. Yovvoyi holda O‘rta dengiz bo‘yi, Kichik Osiyo, Eron, Shim.-g‘arbiy Hindistonda o‘sadi. A. juda qadimdan madaniylashtirilgan o‘simlik hisoblanadi (Osiyoda 5 ming yildan, Yevropada kamida 2 ming yildan beri). Botanik tavsifi. A. daraxtining bo‘yi 4 – 10 m, shoxlari kalin, yoyilib o‘sadi, novda, barg va mevasida sutsimon shira bor. Bargi yirik, 3 — 7 bo‘lmali, ba’zan bo‘lmasiz, to‘q yashil, orqasida tu-klari bor. Bir yilda 2 — 3 marta gul-laydi (apr. — may, iyun — iyul, avg .). Mayda bir jinsli gullardan iborat to‘pguli bo‘lajak "meva" ichida bo‘lib, mayda blastofaga arilar yordamida chan-glanadi, ba’zilari esa changlanmasdan (partenogenez) va urug‘ tugmasdan meva qiladi. Mevasida 20 — 24% qand, 0,5 — 4,2% pektin moddalari, 3,4 — 7,4% kle-chatka, 0,1% gacha organik kislotalar, ka-rotin, kalsiy, temir, fosfor va boshqa bor.Biologik xususiyatlari. A. asosan bir yillik pishgan novda qalamchalaridan ko‘paytiriladi. 2 — 3 yoshdan meva tugib, 7 — 10 yoshda g‘arq hosilga kiradi, 50 — 80 yil meva beradi, 150 — 200 yilgacha yashaydi. Bir tupi 50 kg gacha meva qiladi. A. bir mavsumda ikki marta hosil be-radi. Birinchi hosil (xoki anjir) ancha kam bo‘lib iyun — iyul oylarida, ik-kinchisi (asosiy) hosil sent. oyida pi-shadi. Xo‘jalik ahamiyati. Ho‘lligicha yoki qoqi hamda konserva holida iste’-mol qilinadi, jem, murabbo tayyorlana-di. Xalq amaliyotida A. bargi uzum va mevalarni quritishda ishqor sifatida, "suti" teri kasalliklarini (kal, so‘gal, 522temiratki), chayon va ari chaqqan joylarni davolashda ishlatiladi. Agrotexnikasi. A. to‘plari sovuqqa chidamsiz bo‘lganidan O‘zbekiston sharoitida qishda ko‘milib, bahorda ochiladi. A. namga ancha talabchan, yengil va serunum tuproqda yaxshi o‘sadi. Sho‘rlangan yoki shag‘alli tuproqlarda deyarli o‘smaydi. A. tupiga 3 — 4 ta aso-siy tanali buta ko‘rinishida shakl be-riladi. Yozda bir-ikki marta shu yili chiqqan qalinlashtiruvchi novdalar, g‘ovlagan novdalar, qurigan shoxlar ke-sib tashlanadi. Anjirzor bog‘lar vege-tatsiya davrida 9—10 marta sug‘oriladi. O‘zbekistonda kadeta, sariq anjir, qora anjir, chapla va boshqa navlari ko‘p ekila-di. Navlari. Kadota. Mevasi o‘rtacha (35 — 40 g), dumaloq-nok shaklida, sarg‘ish, sal tilimli. Eti och sariq, jigarrang tovlanadi, yumshoq, shirin. Tupi 45 – 50 kg hosil beradi. 30% qoqi tushadi, qoqi tarkibida 71 — 72% qand bo‘ladi. O‘zbekistonning hamma viloyatlari uchun r-nlashtirilgan. Sariq A. Jaydari nav. Mevasi yirik (50 — 60 g), sariq, yassi, sal tilimli. Eti sersuv, yumshoq, shirin. 25% qoqi tushadi, qoqining tarkibida 63 — 70% qand bo‘ladi. Tupi 40 – 50 kg hosil beradi. O‘zbekistonning hamma viloyatlarida tarqalgan bo‘lib, anjir-zorning 80 — 90% ini tashkil etadi. Qora A. Mevasi o‘rtacha (35 — 45 g), nok shaklida, to‘q binafsha rangda, tilimli. Eti sarg‘ish, yumshoq, shirin. Tupi 40 – 50 kg hosil beradi. 30 — 35% qoqi tushadi, qoqi tarkibida 70 — 72% qand bo‘ladi. O‘zbekistonning hamma viloyat-lari uchun r-nlashtirilgan. Chapla. Meva-si o‘rtacha (35 — 45 g), dumaloq-nok sha-klida, och jigarrang , sal tilimli, siy-rak tuk bilan qoplangan. Eti yumshoq, shi-rin, ichi havol. 28 — 30% qoqi tushadi, qoqi tarkibida 70 — 75% qand bo‘ladi. O‘zbekistonning hamma viloyatlari uchun r-nlashtirilgan.Ad.:Ribakov A. A.,Ostrouxova S. A., O‘zbekiston mevachiligi, T., 1967.Rixsivoy Jo‘rayev.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil