And togʻlari

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

And tog‘lari (ink xalqlari tilida anta – mis konli tog‘lar) – dunyodagi eng uzun (qariyb 9000 km) va eng baland (6960 m) tog‘ tarmoqlaridan biri. Eni 800 km gacha. And togʻlari Janubiy Amerikani butun uzunligi bo‘ylab g‘arb tomonidan o‘rab turadi. And togʻlari shimolidan janubga ni-hoyatda uzun masofada (66°ga) cho‘zilib ketgan-ligidan tuproq va o‘simlik qoplami ham turlicha, vertikal mintaqalar aniq na-moyon bo‘lgan. Tez-tez zil-zila bo‘lib, vul-kanlar (Kotopaxi, Misti, Maypu) otilib turadi. And togʻlari bir- g‘ birlariga parallel bo‘lgan va meridian P bo‘ylab cho‘zilgan tizmalardan iborat. -I Shimolida Karib dengizi sohillari bo‘ylab ikki qator (bal. 2765 m gacha), shimoli-g‘arbida 4 qator (bal. 5800 m gacha) tizma joylashgan. Tizmalarni chuqur tektonik botiqlar va ichki yassi tog‘liklar bir-biridan ajra-tib turadi. Ekvadorda ikki qator vul-kan tog‘lari tog‘ oralig‘idagi botiqlarni o‘rab turadi. Peruda balandligi 6768 m gacha bo‘lgan tog‘lar va 4200 m gacha ko‘tarilgan platolarni daryolar chuqur o‘yib yuborgan. Markaziy And togʻlari tizmalarining o‘rtacha balandligi 4000 – 5000 m. Platolar keng va juda baland (4000 m chamasida). Bosh Kordi-lera tog‘laridagi Akonkagua tog‘i (6960 m)– G‘arbiy yarim shardagi eng baland cho‘qqi. Kirg‘oq bo‘yi tizmasi cho‘zilgan, sharqda esa palaxsali tog‘lar joylash-gan. Qor chizig‘i janubida 500 – 1500 m, markaziy qismida 6500 m, shimolida 4700 m balandligidan o‘tadi. Janubiy qismlarida katta muzliklar okeangacha tushib keladi. And togʻlaridan Amazonka va uning irmoklari Ori-noko va boshqa boshlanadi. And togʻlarining marka-ziy qismida Titikaka, Poopo balandtog‘ ko‘llari bor. And togʻlari 6 xil iqlim zonasida joylashgan. Venesuela va G‘arbiy Ekva-dorda tropik iqlim, qish quruq keladi, siyrak o‘rmonlar o‘sadi. Janubiga tushgan sari cho‘l zonasi subtropik, mo‘’tadil cho‘l va dasht landshaftlari bilan almashinadi. And togʻlari asosan alp burmalanishi davrida shakllangan (sharqiy qismida undan ham qadimgiroq jinslar mavjud). Gog‘larda 30dan ortiq qarakatdagi vulkan (Kotopa-xi, Osorno, Sangay va boshqalar) mavjud. And togʻlarida foydali kazilmalardan kam uchraydigan va rangli metallar, g‘amda neft, se-litra, oltingugurt, asbest, mis, qalay, kumush, qo‘rg‘oshin, pyx, volfram, vana-diy, surma, vismut, mishyak va boshqa konlar bor. And togʻlari shimoliy qismining shamolga ro‘para g‘arbiy yon bag‘ri – tog‘ qizil tuproqli yerlar barg to‘kuvchi o‘rmonlar bilan, janubga tomon laterit tuproqli yon bag‘irlar sernam ekvatorial va tropik o‘rmonlar hamda jigarrang tuproqli yerlar doim quruq subtropik o‘rmonlar va butazorlar bilan qoplangan. Ichki baland 488platolar esa o‘tloq (paramos), quruq ba-land tog‘ tropik cho‘llar (xalqa) va cho‘ldan iborat. And togʻlari kartoshka, xin daraxti va boshqa foydali o‘simliklar vatani. Hayvonot dunyosi xilma-xil: lama, ko‘zoynakli ayiq, magellan iti, shinshilla, tulki, turli xil kemiruvchilar va qushlardan – kondor yashaydi. And togʻlarida Sahama (Boli-viya), La-nin (Argentina), Los-Paraguas (Chili) va boshqa milliy parklari bor.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil