Akademiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Akademiya (yun. – Akademos – afsonaviy qahramon Akadem nomidan)– ko‘pgina ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlari, o‘quv yurtlarining nomi. Mil. av. 4-asrda Platon (Aflotun) asos solgan yunon falsafiy maktabi (qarang Pla-ton akademiyasi), Afina yaqinidagi joy ham uning nomi bilan atalgan. Sharq mam-lakatlarida A. tarzidagi muassasa va ja-miyatlar 8–9-asrlarda tarkib topa boshlagan. Xususan, arab xalifaligida Horun ar-Rashid hukmronligi davri (786–809)da "Bayt ul-hikmat" ("Hikmat xonasi")ga asos solinib, xalifa Ma’mun hukmronligi davri (813– 833)da "Bayt ul-hikmat"ning faoliyati yanada rivoj topgan, uning rasadxonasi va katta ku-tubxonasi bo‘lgan (buyuk matematik Muso Xorazmiy va astronom Ahmad Farg‘oniy 253shu yerda ishlagan). Mashhur olim va shoir Ibn Hamdon (935 yil vafot etgan) Mosul shahrida ku-tubxonali "Dor ul-ilm" ("Ilm uyi") ochgan va bu joy ilmga intilganlarning kirishi uchun bemalol bo‘lgan. Bunday Alar Bag‘dodda, shuningdek Misrda ham ochilgan. 1010 yilda Urganchda Mamun akademiyasiga asos solingan. Abu Rayhon Beruniy shu A.ning rahbari bo‘lgan (bu A. doirasida Abu Ali ibn Sino, fayla-suf Abu Saxl Masihiy, tabib Abulhasan Hammor va boshqa ish olib borishgan). Amir Temur tomonidan Samarqandda to‘plangan olim, yozuvchi va me’morlar 15-asr fani va madaniyati taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shganlar. Ulug‘bek ma-drasasi va rasadxonasi ham o‘z davrining A. sidir (qarang Ulug‘bek akademiyasi); bu A. Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi va boshqa buyuk matematik hamda astronomlarni birlashtirgan. 15-asrning 2- yarmida ilmiy va madaniy mar-kazga aylangan Hirotda, Navoiy atrofida olim, yozuvchi, rassom, sozanda va boshqalardan tarkib topgan o‘ziga xos ilmiy va badiiy jamiyat yuzaga kelgan. Hirot miniatyura maktabinn o‘rta asr Sharqida davlat to-monidan ta’sis etilgan birinchi badi-iy A. deb hisoblash mumkin (Behzod shu A.ning eng yirik vakilidir). 15–16-asrlarda Yevropada (Italiyada) turli ilmiy jamiyatlar A. deb atala boshlagan; ularning faoliyati asosan ijtimoiy fanlar yo‘nalishida bo‘lgan. 17-asrda bir qancha ilmiy jamiyatlar – A.lar tuzilib, ular asosan tabiatshunoslik masalalari bilan shug‘ullangan. 17-asrning 2- yarmidan dav-lat hokimiyati yordami bilan bir qancha mamlakatlarda milliy ilmiy markaz sifatidagi A.lar tuzildi; mas, Lon-dondagi Qirollik jamiyati (1660), Pa-rij Fanlar Akademiyasi (1666), Berlindagi Prussiya Fanlar Akademiyasi (1700), Peterburg Fanlar Akademiyasi (1724). Hozirgi vaqtda kompleks turdagi Fanlar Akademiyasi yoki ularga o‘xshash muassasalar ko‘p mamlakatlarda bor; bu mamlakatlarning ko‘plarida fan yoki madaniyatning biror tarmog‘ini qamragan soha A. lari ham mavjud.O‘zbekistonda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi mamlakatning oliy ilmiy tashkiloti hisoblanadi; O‘zbekistonda O‘zbekiston Respublikasi Badiiy akademiyasi ham mavjud. O‘zbekiston va ba’zi mamlakatlardagi ayrim oliy o‘quv yurtlari ham A. deb ataladi (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Harbiy A.si, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirli-gi A.si, Rossiyadagi K. A. Timiryazev no-midagi Moskva Qishloq xo‘jalik A.si). Shuningdek respublikamizda Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi ham fao-liyat yuritadi. Mamlakatlar Fanlar Akademiyasi haqida shu mamlakat Fanlar Akademiyasi haqidagi alohida maqolalarga q., mas, Avstriya Fanlar aka-demiyasi, Ukraina Fanlar akademiyasi.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil