Abstraksionizm (oqim)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Natalia Plachta Fernandes, Edges

Abstraksionizm (lot. abstractio — mavhumlik, nomaʼlumlik, uzoqlashish). "Mutaxassislar uni „predmetsiz tasvir“ deb ham atashadi. U XX asrda avval tasviriy san’atda paydo boʻlgan boʻlib, keyin adabiyotga oʻz taʼsirini oʻtkazgan oqim hisoblanadi. Namoyandalari — Charlz Novard, Styuoriy Devis, Krauford, Ret-ner, Morris, M. Seyfer, P. Mondri-an, Paulo Klee va b. sanʼat borliqning emas, sanʼatkor his-tuygʻularining inʼikosi degan gʻoyani ilgari surishgan. Haqiqatan ham, bu yo‘nalishga mansub tasvirlarda hech qanday predmet tasvirlanmasligi mumkin. Abstraksionizm ham modernizm­ning ilk oqimlari bilan bir qatorda vujudga kelgan. Bu oqim tarafdorlari ijodida his, tuygʻu, xayol borliqdan uzilgan chiziqlar, geometrik shakllarda namoyon boʻladi, shakl va mazmun bir-biriga singib ketadi, yaʼni anʼanaviy tushunchadagi mazmun va shakl oʻz mohiyatini yoʻqotadi. A.ning taʼsiri fransuz sheʼriyatida ayniqsa sezilarlidir. A. badiiy adabiyotda „antiroman“ va b. koʻrinishlarda namoyon boʻlmoqda. A. oqimi namoyandalari „voqelikni inkor etish evaziga ruhiy voqelik“ yaratmoqchi boʻladilar. 50-yillarda A. sanʼatning „Belgilar sanʼati“, „iyerogliflar“, „kalligrafiya“ kabi ichki yoʻnalishlari paydo boʻldi. A. sanʼatga maʼlum bir uslubiy yangilik olib kelgan boʻlsa-da, taniqli mutafakkir va sanʼatkorlarning tanqidiga uchradi. Xususan, A. Kamyu voqelikdan mutlaq uzilgan asarning faqat voqelikka yopishib olgan asardan farqi yoʻq deb qaraydi. Kamyuning fikricha, sanʼat voqelik va sanʼatkor his-tuygʻulari oʻrtasidagi erkin va tabiiy uygʻunlashuvdan paydo boʻladi. Lekin A. sanʼat va uning tasvir usullari haqidagi tasavvurni boyitgani uchun ham qimmatlidir. Uning namoyandalari mavjud olamning real ko‘rinishlarini lahzaga muhrlashi mumkin. Ammo olam mohiyatini tasvirda faqat o‘zlari, yaʼni abstraktsionist­largina ifodalashga qodir, deb bilganlar. Ko‘proq rassomchilikda ommalashgan bu oqimda musavvirning lirik, ayni damda parokanda qalb kechinmalari aks ettirilgan. Kartinalarda sarosimaga tushgan, shu bilan birga, mutlaqo yolg‘iz kishilar qalbi tasvirlangan. Abstraksionizmning boshqa yo‘nalishlardan farqi unda lirizmning mavjudligi edi"[1]. Faxriyorning „Kechinma“ nomli quyidagi sheʼrida tasvirning, deyarli, predmetlarsiz ekaniga guvoh bo‘lishimiz mumkin: kim o‘ylab topgan ekan bu so‘zni
idishga o‘xshash bir so‘z
nimani joylasang joylashaverar…
Sheʼrdagi obrazlarni faqat uzun assotsiativ zanjir vositasidagina real olam tasviri bilan bog‘lash mumkin. Unda inson ruhiyatidagi alamli kechinma tug‘yoni aks etgan. Shoir, avvalo, uni idishga qiyoslab, o‘quvchida obrazli tasavvur uyg‘otadi va bu fikrini rivojlantirib boradi: kechinma
sirtmoqday mahkumlik
o‘qilmagan hukmning sharpasi
muqarrar qatl
Har kim bo‘ynida
bir sirtmoq qatlni ko‘tarib yurar
kechinma qilib…
Keyingi misralarda tashbeh (idishga o‘xshash, sirtmoqday, 13 raqami kabi), jonlantirish (tashxis) asosiga qurilgan metafora (kattalashib borayotgan, nasiba ulashadi) va sifatlash (sirtmoqday mahkumlik, o‘qilmagan hukm, odil kechinma…) sanʼatlari orqali hissiy holat tasvirlanadi:
kechinma 13 raqami kabi
hech narsaga bo‘linmas, parchalanmas
uning kattalashib borayotgan yaxlitligi
yurakni yoradi qoq o‘rtasidan
hayot va mamotga tengdan nasiba ulashadi odil kechinma
Demak, shoir nazdida kechinma nafaqat IDISH, shuningdek, sirtmoqday MAHKUMLIK, o‘qilmagan hukmning SHARPAsi, muqarrar QATLga,  balki hamma bo‘ynida ko‘tarib yuradigan YUK, ayrimlar irim qilib qo‘rqadigan, xitoylar hatto mehmonxonalarida voz kechgan 13 RAQAMI, kattalashib borishi bilan yurakni qoq o‘rtasidan yoradigan BO‘RON, hayot va mamotga teng ulashilgan NASIBAdir. Eʼtiborli yana bir jihati shuki, ushbu „Kechinma“ sheʼri ham tinish belgisiz, qofiyasiz, kichik harfdagi so‘zlar tizmasidan iborat. Sheʼrning o‘rta qismidagi ikki misragina bosh harf bilan boshlangan, bunda qanday hikmat borligi ham yana bir jumboqli masalalardandir. Ulugʻbek Hamdamning „Munojot“ sheʼri ham predmetsiz tasvir asosiga qurilganiga guvoh bo‘lish mumkin:
Yuragimga kirgil, umidim,
Koʻzlarimda turgil, umidim.
Jarang bergil ovozimga sen,
Ham qaygʻuvash dil sozimga sen.
Sheʼrda inson ruhiyatidagi umid uchqunlari naqadar muhim ekani aks etgan. Bu hol asosan, jonlantirish (tashxis) asosiga qurilgan va apostrofa usulida yuzaga chiqqan. Apostrofa (og‘ish) „jonlantirishning bir ko‘rinishi bo‘lib, jonsiz narsa yoki hodisalarga xuddi jonli narsa-hodisalardek murojaat qilinadi. Yoki o‘zi yo‘q shaxsni xuddi tirik odamdek taʼriflanadi“[1]. Shoir o‘z umidiga iltijo qilish orqali o‘quvchida obrazli tasavvur uyg‘otadi. Va o‘z fikrini shunday rivojlantirib boradi:
Havo misol koʻksimga toʻlgil,
To tirikman, bagʻrimda boʻlgil.
Keyingi misralarda takrir (etma, zinhor), tashbeh (umid → havo, otam-ona, farzand, dilband, chiroq), taʼdid (uyushiq bo‘lak qolipida), sifatlash (tubsiz choh) kabi sanʼatlar orqali hissiy holat tasvirlanadi.


[1]Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Oliy oʻquv yurtlarining filologiya fakultetlari talabalari (bakalavr bosqichi) uchun darslik. Masʼul muharrir S.Mamajonov. 2-nashr, qayta ishlangan va toʻldirilgan. — T.: Oʻzbekiston, 2001 (www.ziyouz.com kutubxonasi) -B. 336.


[1]: Quronov S. Modern sheʼriyatida tasvir. https://yoshlikjurnali.uz/tadqiqot/modern-sheriyatida-tasvir/

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil