Abstraksionizm (oqim)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Natalia Plachta Fernandes, Edges

Abstraksionizm (lot. abstractio - mavhumlik, noma’lumlik, uzoqlashish). “Mutaxassislar uni “predmetsiz tasvir” deb ham atashadi. U XX asrda avval tasviriy san’atda paydo boʻlgan boʻlib, keyin adabiyotga oʻz ta’sirini oʻtkazgan oqim hisoblanadi. Namoyandalari — Charlz Novard, Styuoriy Devis, Krauford, Ret-ner, Morris, M. Seyfer, P. Mondri-an, Paulo Klee va b. san’at borliqning emas, san’atkor his-tuygʻularining in’ikosi degan gʻoyani ilgari surishgan. Haqiqatan ham, bu yo‘nalishga mansub tasvirlarda hech qanday predmet tasvirlanmasligi mumkin. Abstraksionizm ham modernizm­ning ilk oqimlari bilan bir qatorda vujudga kelgan. Bu oqim tarafdorlari ijodida his, tuygʻu, xayol borliqdan uzilgan chiziqlar, geometrik shakllarda namoyon boʻladi, shakl va mazmun bir-biriga singib ketadi, ya’ni an’anaviy tushunchadagi mazmun va shakl oʻz mohiyatini yoʻqotadi. A.ning ta’siri fransuz she’riyatida ayniqsa sezilarlidir. A. badiiy adabiyotda "antiroman" va b. koʻrinishlarda namoyon boʻlmoqda. A. oqimi namoyandalari "voqelikni inkor etish evaziga ruhiy voqelik" yaratmoqchi boʻladilar. 50-yillarda A. san’atning "Belgilar san’ati", "iyerogliflar", "kalligrafiya" kabi ichki yoʻnalishlari paydo boʻldi. A. san’atga ma’lum bir uslubiy yangilik olib kelgan boʻlsa-da, taniqli mutafakkir va san’atkorlarning tanqidiga uchradi. Xususan, A. Kamyu voqelikdan mutlaq uzilgan asarning faqat voqelikka yopishib olgan asardan farqi yoʻq deb qaraydi. Kamyuning fikricha, san’at voqelik va san’atkor his-tuygʻulari oʻrtasidagi erkin va tabiiy uygʻunlashuvdan paydo boʻladi. Lekin A. san’at va uning tasvir usullari haqidagi tasavvurni boyitgani uchun ham qimmatlidir. Uning namoyandalari mavjud olamning real ko‘rinishlarini lahzaga muhrlashi mumkin. Ammo olam mohiyatini tasvirda faqat o‘zlari, ya’ni abstraktsionist­largina ifodalashga qodir, deb bilganlar. Ko‘proq rassomchilikda ommalashgan bu oqimda musavvirning lirik, ayni damda parokanda qalb kechinmalari aks ettirilgan. Kartinalarda sarosimaga tushgan, shu bilan birga, mutlaqo yolg‘iz kishilar qalbi tasvirlangan. Abstraksionizmning boshqa yo‘nalishlardan farqi unda lirizmning mavjudligi edi”[1]. Faxriyorning “Kechinma” nomli quyidagi she’rida tasvirning, deyarli, predmetlarsiz ekaniga guvoh bo‘lishimiz mumkin:

kim o‘ylab topgan ekan bu so‘zni

idishga o‘xshash bir so‘z

nimani joylasang joylashaverar...

She’rdagi obrazlarni faqat uzun assotsiativ zanjir vositasidagina real olam tasviri bilan bog‘lash mumkin. Unda inson ruhiyatidagi alamli kechinma tug‘yoni aks etgan. Shoir, avvalo, uni idishga qiyoslab, o‘quvchida obrazli tasavvur uyg‘otadi va bu fikrini rivojlantirib boradi:

kechinma

sirtmoqday mahkumlik

o‘qilmagan hukmning sharpasi

muqarrar qatl

Har kim bo‘ynida

bir sirtmoq qatlni ko‘tarib yurar

kechinma qilib...

Keyingi misralarda tashbeh (idishga o‘xshash, sirtmoqday, 13 raqami kabi), jonlantirish (tashxis) asosiga qurilgan metafora (kattalashib borayotgan, nasiba ulashadi) va sifatlash (sirtmoqday mahkumlik, o‘qilmagan hukm, odil kechinma...) san’atlari orqali hissiy holat tasvirlanadi:

kechinma 13 raqami kabi

hech narsaga bo‘linmas, parchalanmas

uning kattalashib borayotgan yaxlitligi

yurakni yoradi qoq o‘rtasidan

hayot va mamotga tengdan nasiba ulashadi odil kechinma

Demak, shoir nazdida kechinma nafaqat IDISH, shuningdek, sirtmoqday MAHKUMLIK, o‘qilmagan hukmning SHARPAsi, muqarrar QATLga,  balki hamma bo‘ynida ko‘tarib yuradigan YUK, ayrimlar irim qilib qo‘rqadigan, xitoylar hatto mehmonxonalarida voz kechgan 13 RAQAMI, kattalashib borishi bilan yurakni qoq o‘rtasidan yoradigan BO‘RON, hayot va mamotga teng ulashilgan NASIBAdir. E’tiborli yana bir jihati shuki, ushbu “Kechinma” she’ri ham tinish belgisiz, qofiyasiz, kichik harfdagi so‘zlar tizmasidan iborat. She’rning o‘rta qismidagi ikki misragina bosh harf bilan boshlangan, bunda qanday hikmat borligi ham yana bir jumboqli masalalardandir.

Ulug'bek Hamdamning “Munojot” she’ri ham predmetsiz tasvir asosiga qurilganiga guvoh bo‘lish mumkin:

Yuragimga kirgil, umidim,

Ko'zlarimda turgil, umidim.

Jarang bergil ovozimga sen,

Ham qayg'uvash dil sozimga sen.

She’rda inson ruhiyatidagi umid uchqunlari naqadar muhim ekani aks etgan. Bu hol asosan, jonlantirish (tashxis) asosiga qurilgan va apostrofa usulida yuzaga chiqqan. Apostrofa (og‘ish) “jonlantirishning bir ko‘rinishi bo‘lib, jonsiz narsa yoki hodisalarga xuddi jonli narsa-hodisalardek murojaat qilinadi. Yoki o‘zi yo‘q shaxsni xuddi tirik odamdek ta'riflanadi”[1]. Shoir o‘z umidiga iltijo qilish orqali o‘quvchida obrazli tasavvur uyg‘otadi. Va o‘z fikrini shunday rivojlantirib boradi:

Havo misol ko'ksimga to'lgil,

To tirikman, bag'rimda bo'lgil.

Keyingi misralarda takrir (etma, zinhor), tashbeh (umid → havo, otam-ona, farzand, dilband, chiroq), ta’did (uyushiq bo‘lak qolipida), sifatlash (tubsiz choh) kabi san’atlar orqali hissiy holat tasvirlanadi.


[1]Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Олий ўқув юртларининг филология факультетлари талабалари (бакалавр босқичи) учун дарслик. Масъул муҳаррир С.Мамажонов. 2-нашр, қайта ишланган ва тўлдирилган. – Т.: Ўзбекистон, 2001 (www.ziyouz.com kutubxonasi) –Б. 336.


[1]: Қуронов С. Модерн шеъриятида тасвир. https://yoshlikjurnali.uz/tadqiqot/modern-sheriyatida-tasvir/

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil