Energiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Energiya (qad. yun. ἐνέργεια, energeia — faollik, amaliyot[1]) fizik tizimning boshqa fizik tizimlarga nisbatan ish bajara olish qobiliyati miqdoridir.[2][3]

Energiya (yun.— harakat, faoliyat) — har qanday koʻrinishdagi materiya, xususan, jism yoki jismlar tizimini tashkil etuvchi zarralar harakatining hamda bu zarralarning oʻzaro va boshqalar zarralar bilan taʼsirlarining miqdoriy oʻlchovi. Xalqaro birliklar tizimida E. xuddi ish kabi joulda; atom fizikasi, yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasida esa elektronvolt on oʻlchanadi. E. yoʻqdan bor boʻlmaydi va mavjud E. yoʻqolmaydi, faqat u bir turdan ikkinchi turga oʻtadi (q. Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni). Fizikaaa materiya oʻzaro bogʻlangan modda va maydon shaklida oʻrganiladi. Materiyaning harakatlariga mos holda E. shartli ravishda mexanik, ichki, elektromagnit, kimyoviy va boshqalar turlarga ajratib tekshiriladi. Mas, kimyoviy E. elektronlarning kinetik E.si hamda elektronlarning bir-biri va atom yadrolari bilan oʻzaro taʼsirlari natijasida vujudga kelgan E.lar yigʻindisiga teng . Muayyan tizimning holatini ifodalovchi parametrlarga bogʻliq boʻlib, tizimning har bir holatiga aniq bir E. qiymati toʻgʻri keladi. Tizim1shng istalgan holatidagi E. qiymati tizim bu holatga qanday usul bilan kelganligiga bogʻliq emas. Binobarin, E. tizim holatining funksiyasidir. Tutash muhit yoki maydon uchun E. zichligi va E. oqimi tushunchalari qoʻllaniladi. Birlik hajmdagi energiya E. zichligi va E. zichligining uning tarqalish tezligiga koʻpaytmasiga teng kattalik esa E. oqimi deb ataladi. Tartibsiz harakatlanuvchi juda koʻp zarralardan iborat tizimlarning , yaʼni makroskopik jismlarning oʻzaro taʼsirida issiklik miqdori muhim rol oʻynaydi. Tizimning mexanik harakatlanishi uchun tashqi kinetik E.sini, boshqa tizimlar bilan maydonlarning oʻzaro taʼsiri tashqi potensial E.sini hosil qiladi. Tizimning tashqi E.si tashqi kinetik va tashqi potensial E.lari yigʻindisiga teng . Makroskopik harakatsiz, boshqa tizimlar va maydonlar bilan oʻzaro taʼsir qilmagan tizim E.si uning ichki energiyasi boʻladi. Tizimning har qanday holatidagi ichki E.si aniq qiymatga ega, yaʼni ichki E. holat funksiyasidir. Tizimni tashkil qilgan atomlar va molekulalarning E.lari, ular tarkibidagi elektronlar, yadrolarning oʻzaro taʼsir E.lari va h.k. ichki E. tarkibiga kiradi.

Termodinamikada erkin E. va bogʻlangan E. tushunchalari qam keng qoʻllaniladi. Baʼzan E. turlari ichida issiqlik E.si ham mavjud. Tizim zarralarining betartib harakat E.si issiqlik E.si deb ataladi. Har qanday jism yoki elementar zarra E.ga ega ekan, u massaga ham ega. Ammo shunday zarralar ham mavjudki, ularning tinch holatdagi massasi nolga teng , binobarin tinch holatdagi E.lar ham nolga teng . Fotonlar va neytronlar shular jumlasiga kiradi. Atom yadrosi nuklonlardan tashkil topgan. Yadroning tinch holatdagi massasi nuklonlarning tinch holatdagi massalari yigʻindisiga teng emas Bu ikki massa ayirmasi AM yadroning massa defekti deyiladi. Klassik fizika tushunchalariga asosan har qanday tizimning holatlari uzluksiz ravishda oʻzgarib, E.si uzluksiz qiymatlarga ega boʻlishi mumkin. Ammo kvant nazariyasiga asosan harakatlari chegaralangan hajmdagi fazoda sodir boʻlayotgan mikrozarralar har qanday holatlarda boʻla olmaydi, u faqat maxsus holatlardagina boʻlishi mumkin, binobarin bu holatlarga tegishli E. uzlukli qiymatlarga ega boʻladi. Tashqaridan E. kvantini qabul qilgan tizim koʻproq E.li holatga oʻtadi. E. kvantini tashqariga chiqarish natijasida tizim kamroq E.li holatga qaytadi.

Barcha tabiat hodisalari, insonning butun hayoti va faoliyati E. bilan bogʻliq. Keng koʻlamli energetika sohasi E. tushunchasiga asoslangan. E. shakllarini oʻzaro almashtirish, E.ni uzoq masofalarga uzatish, uning maʼlum manbalaridan foydalanish, yangi E. manbalarini qidirish kabi masalalar fan va texnika uchun asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Suv, shamol, oʻrmon, koʻmir, neft, gaz kabi cheklangan yer boyliklaridan katta surʼatlar bilan foydalanilishi natijasida ular tobora kamayib bormoqda, binobarin kishilik jamiyati oldida turgan dolzarb masala yangi E. manbalarini qidirib topish. Hoz. kunda diqqatga sazovor boʻlgan yangi E. manbalari Quyosh (q. Geliotexnika, Geliofizika) va atom yadrosi hisoblanadi. Ogʻir element yadrolarining parchalanishidan hosil boʻladigan E.dan xalq xoʻjaligida tobora keng foydalanilmoqda (q. Atom reaktori, Atom elektr stansiyasi). Yengil element yadrolari qoʻshilishidan ogʻirroq element yadrolari paydo boʻlishida ajralib chiqadigan E.dan foydalanish eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.

Abrol Noʻʼmonxoʻjayev.


Manbalar[tahrir]

  1. Harper, Douglas. Energy. Online Etymology Dictionary. May 1, 2007.
  2. Retrieved on 2010-Dec-05. Faculty.clintoncc.suny.edu. 2010-12-12.
  3. Retrieved on 2010-Dec-05 (PDF). 2010-12-12.