Smurflar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Smurflar — (oʻzbek tilida shirinlar, fransuzcha: Les Schtroumpfs; niderlandcha: De Smurfen deya ataladi) oʻrmondagi qoʻziqorin shaklidagi uylarda yashovchi mayda, koʻk, gumonsimon mavjudotlarning xayoliy koloniyasiga asoslangan Belgiya komik franshizasi hisoblanadi. Smurfs birinchi marta 1958-yilda belgiyalik komikslar rassomi Peyo (Pyer Kullifordning taxallusi) tomonidan komikslar seriyasi sifatida yaratilgan va taqdim etilgan boʻlib, ular Les Shtroumpfs nomi bilan tanilgan. 100 dan ortiq Smurflarning personajlari mavjud va ularning nomlari oʻzlarining boshqa Smurflariga amaliy hazil tariqasida oʻynashni yaxshi koʻradigan „Jokey Smurf“ kabi xususiyatlarini taʼkidlaydigan sifatlarga asoslangan. „Smurfette“ serialda taqdim etilgan birinchi ayol Smurf sifatida berilgan obtaz edi. Smurflar Frigiya qalpoqlarini kiyishadi, ular zamonaviy davrda erkinlikni ifodala koʻrsatib bera olishadi.

„Smurf“ soʻzi fransuzcha „schtroumpf“ ning golland tilidagi asl tarjimasi boʻlib, Peyoning soʻzlariga koʻra, u multfilmchi hamkasbi Andre Franquin bilan birga ovqatlanish paytida tuz soʻzini eslay olmay qolganda oʻylab topgan soʻzi ekan[1][2][3].

Smurfs franshizasi komiks sifatida boshlangan va reklama, filmlar, teleseriallar, muzli oʻyinlar, video oʻyinlar, mavzuli parklar va oʻyinchoqlar ichiga bir olam sifatida kengaytirilgan.

Kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Smurfs g‘oyasini o‘ylab topgan vaqtda Peyo Franko-Belgiya komikslari Johanand Peewit yaratuvchisi, rassomi va yozuvchisi boʻlgan edi. (Ingliz tiliga Yoxan va Peewit deb tarjima qilingan), Oʻrta asrlarda Evropada oʻrnatilgan va qilich va sehr elementlarini oʻz ichiga oladi. Johan qirolning jasur yosh sahifasi boʻlib xizmat qiladi va Pivit (asl fransuzcha versiyada Pirlouit (Per-loo-ee deb talaffuz qilinadi, deb ataladi) oʻzining sodiq, maqtanchoq va yolgʻonchi yordamchisi sifatida ishlaydi. 1958-yilda Spirou jurnali Johan et Pirlouit nashr eta boshladi " La Flûte à six trous („Olti teshikli nay“)[4]. Sarguzasht ularga sehrli nayni tiklash bilan bogʻliq edi, bu esa sehrgar Homnibus tomonidan sehrgarlikni talab qildi. Shu tariqa, ular „Schtroumpf“ deb nomlangan oq kiyimdagi kichkina, ko‘k terili gumanoidni, uning ortidan unga o‘xshagan ko‘plab tengdoshlarini, qizil kiyim kiygan va oq soqolli keksa rahbarni uchratishdi. Ularning birinchi toʻliq koʻrinishi 1958-yil 23-oktabrda Spirou jurnalida chop etilgan[5]. Qahramonlar katta muvaffaqiyatga erishdilar va birinchi mustaqil Smurf hikoyalari 1959-yilda Spirouda birinchi savdo bilan birga paydo boʻldi. Smurfs Yoxan va Pirlouit bilan koʻproq sarguzashtlarni oʻrtoqlashdi, oʻzlarining seriyalariga ega boʻlishdi va asl hikoyaning barcha keyingi nashrlari La Flûte à six Schtroumpfs deb nomlangan. (shuningdek, hikoyaning kino versiyasining nomidir).

Smurflarning tijorat muvaffaqiyati bilan Smurf miniatyuralari, modellari, oʻyinlari va oʻyinchoqlari savdosi imperiyasi ham paydo boʻldi. Butun kolleksiya klublari oʻzlarini PVX Smurfs va Smurf mahsulotlarini yigʻishga bagʻishladilar.

Ism[tahrir | manbasini tahrirlash]

Schtroumpf (IPA: [ʃtʁumf]) nemischa „Strumpf“ soʻzi kabi talaffuz qilinadi, „paypoq“ degan maʼnoni anglatadi. Biroq, Smurfs komikslarining asl muallifi Peyoning soʻzlariga koʻra, Smurflar atamasi va unga hamroh boʻlgan til Belgiya qirgʻogʻida hamkasbi va doʻsti André Franquin bilan birga boʻlgan taom paytida paydo boʻlgan. Bir lahzada „tuz“ soʻzini unutib qoʻygan Peyo undan (fransuz tilida) shtroumpfdan oʻtishni soʻradi. Franquin hazil bilan javob berdi: „Mana, Shtroumpf — siz shtroumpfingni tugatsangiz , uni qaytarib bering…“ va dam olishning qolgan qismini ikkalasi „shtroumpf tilida“ gaplashib oʻtkazdilar[1][3]. Keyinchalik bu nom golland tiliga Smurf deb tarjima qilingan va u ingliz tilida ham qabul qilingan[2].

Smurflar koinoti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Smurflar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hikoya liniyalari odatda jasur sarguzashtlarning oddiy ertaklaridan iborat boʻlgan. Aktyorlar tarkibi ham oddiy tuzilishga ega: deyarli barcha personajlar mohiyatan bir-biriga o‘xshaydi — asosan erkaklar (bir nechta ayol Smurflar paydo bo‘lgan: Smurfette, Sassette va Nanny Smurf), past [6], ko‘k bilan teri, kalta dumlari teshikli oq shim, Frigiya qalpoqchasi uslubidagi oq shlyapa va baʼzan shaxsni aniqlaydigan qoʻshimcha aksessuarlar (masalan, „Handy Smurf“ standart shim oʻrniga kombinezon, qirrali shlyapa kiyadi va qulogʻining tepasida qalam)mavjud. Smurflar yurishi va yugurishi mumkin, lekin koʻpincha ikki oyogʻida sakrab harakatlanadi. Ular sarsaparilla (Smilax turi) barglarini isteʼmol qilishni yaxshi koʻradilar, ularning rezavorlari Smurflar tabiiy ravishda „smurfberries“ deb atashadi. Smurfberries faqat multfilmda paydo boʻladi, original komikslarda Smurfs faqat sarsaparilla barglarini yeydi.

Tili[tahrir | manbasini tahrirlash]

Smurf tilining oʻziga xos xususiyati „smurf“ soʻzini va uning hosilalarini turli maʼnolarda tez-tez ishlatishdir. Smurflar kundalik nutqda tez-tez ism va feʼllarni „smurf“ soʻzi bilan almashtiradilar: „Biz bugun Smurf daryosi boʻylab smurfing qilamiz.“ Feʼl sifatida ishlatilsa, „smurf“ odatda „yasamoq“, „boʻlmoq“, „yoqtirmoq“ yoki „qilish“ degan maʼnolarni anglatadi. Ehtimol shu sababli qiziqarli boʻlishi uchun ham bu ibora qoʻllanilgandir.

Smurf qishlogʻi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1958-yilda birinchi marta paydo boʻlganida, Smurflar dunyoning "Le Pays Maudit" deb nomlangan qismida yashagan. (fransuzcha „laʼnatlangan yurt“ deya tarjima qilinadi). Unga erishish uchun sehr yoki zich oʻrmonlar, chuqur botqoqlar, jazirama choʻl va baland togʻ tizmasi boʻylab sayohat qilish kerak edi[7]. Smurflarning oʻzlari laylaklardan uzoq masofalarga sayohat qilish uchun foydalanadilar, masalan, Johan va Pirluit yashaydigan qirollikka borish va tashqi dunyodagi voqealardan xabardor boʻlish[8].

Boshqa ommaviy axborot vositalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bryusseldagi Smurf haykali (Galerie Hortada)

Harakatli Rasmlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1965-yilda „Les Aventures des Schtroumpfs“ deb nomlangan 87 daqiqalik oq-qora animatsion film paydo boʻldi. Belgiyadagi kinoteatrlarda namoyish etildi. U Vallon televideniesida namoyish qilish uchun oldingi yillarda yaratilgan beshta qisqa multfilmdan iborat edi. Nemis nusxalari va Gollandcha subtitrli nusxalar mavjudligi maʼlum boʻldi. Hikoyalar mavjud Smurf hikoyalariga asoslangan boʻlib, ular "Qora Smurflar" va "Smurfs and the Egg" kabi kichik Dupuis animatsiya studiyalaridan yozuvchi Maurice Rosy va rassom Eddi Ryssak tomonidan yaratilgan[9]. Hammasi boʻlib, 1961-yildan 1967-yilgacha oʻnta animatsion qisqa metrajli filmlar yaratilgan, birinchi seriyalar oq-qora, keyingilari esa rangli tarzda ishlangan.

Anqaradagi oʻyin parkida Smurfette va Greedy Smurf’un vakillari.

UNICEF[tahrir | manbasini tahrirlash]

2005-yilda Belgiyada Shirinlar qishlogʻi jangovar samolyotlar tomonidan yoʻq qilingan „Smurflar“ reklamasi namoyish etildi[10]. UNICEF reklamasi sifatida ishlab chiqilgan va Smurflarning marhum yaratuvchisi Peyo oilasining roziligi bilan 25 soniyalik epizod milliy televideniyada bolalar ko‘rmasligi uchun soat 21:00dan keyin efirda namoyish etildi. Bu UNICEFning Belgiyadagi boʻlimi tomonidan Belgiyaning sobiq mustamlakalari boʻlgan Burundi va Kongo Demokratik Respublikasidagi sobiq bolalar askarlarini reabilitatsiya qilish uchun mablagʻ yigʻish kampaniyasining asosiy toshi boʻldi.

2008-yilda oʻzlarining 50 yilligi sharafiga Smurfs YUNISEF bilan bogʻliq holda bir yillik „Happy Smurfday Euro Tour“ ni boshladi. Shirinliklar oʻzlarining 50-chi „Smurfday“ kunida Evropaning oʻn besh mamlakatiga tashrif buyurishdi, ular ommaga tarqatilgan oq haykalchalar koʻrinishida boʻlgan edi Qabul qiluvchilar ularni bezashlari va tanlovga topshirishlari mumkin edi. Ushbu tanlov natijalari kim oshdi savdosiga qoʻyildi va UNICEF foydasiga jami 124 700 yevro pul mablagʻi yigʻildi[11].

Tangalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Smurflarning 50 yilligi va uning yaratuvchisi Peyo tavalludining 80 yilligi yuqori qimmatbaho kollektor tangasini chiqarish orqali nishonlandi. Belgiyaning 5 yevrolik „Smurflar“ esdalik tangasi 2008-yilda zarb qilingan 50 yilligi.

Sotsiologik muhokama[tahrir | manbasini tahrirlash]

1998-yilda yozuvchi Mark Shmidt sotsializmning kontinental Evropa madaniyatiga taʼsiriga misol sifatida Smurflarni keltirib, parodiyali maqola yozdi[12][13]. 2011-yilda Shmidtning inshosi Kate Krakening javob inshosida sinchkovlik bilan koʻrib chiqildi, u matnni kuzatish asosida qurilgan madaniyat nazariyasining mohiyatini oʻrganib chiqadi va „Smurflar“ kabi matnlardan yolgʻon allegoriyalar yaratishdan ogohlantirdi[14].

Fransuz sotsiologi Antuan Bueno ularni 2011-yil kitobida totalitar va irqchi utopiya deb taʼriflagan[15]. Peyo studiyasining rahbari, Peyoning oʻgʻli Tierry Kulliford Buénoning ayblovlarini „gʻalati va beparvo“ deb rad etdi[16].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 „Franquin's official Web site“. Franquin.com. Qaraldi: 7-may 2009-yil.
  2. 2,0 2,1 De Coster. „Smurf (Blauw Stripfiguurtjemo)“ (nl). etymologiebank.nl. Meertens Institute (2007). Qaraldi: 29-iyul 2018-yil.
  3. 3,0 3,1 „Peyo“ (en). lambiek.net. Qaraldi: 29-iyul 2018-yil.
  4. BDoubliées. „Spirou année 1958“ (fr).
  5. „Smurfs preparing big 50th birthday celebrations“. The China Post. Agence France-Presse (16-yanvar 2008-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2008-yil.
  6. „Smurf“. smurf.com
  7. La Flûte à six Schtroumpfs (published in 1958) and Le Pays maudit (published in 1961), both written and drawn by Peyo
  8. La Flûte à six Schtroumpfs (published in 1958), written and drawn by Peyo
  9. „Koninklijk Belgisch Filmarchief“ (nl). Koninklijk Belgisch Filmarchief. 10-may 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-yanvar 2008-yil.
  10. „Did UNICEF bomb the Smurf Village?“. bluebuddies.com. Qaraldi: 13-sentabr 2014-yil.
  11. „Charity auction of 15 celebrity Smurfs on 50th anniversary“. 3news.co.nz. Associated Press (25-oktabr 2008-yil). Qaraldi: 23-noyabr 2010-yil.
  12. „Smurfs: Metaphor for Socialism?“. Koreatimes.co.kr (5-sentabr 2008-yil). Qaraldi: 10-fevral 2012-yil.
  13. Schmidt. „Socio-Political Themes in The Smurfs“ (1998). 10-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  14. Krake. „In Theory – A Response to Socio-Political Themes in The Smurfs“. Pop Cultured (2011). 10-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-avgust 2012-yil.
  15. „The Smurfs Are Racist, Anti-Semites, Antoine Buéno Suggests in 'Le Petit Livre Bleu'“. Huffington Post (3-iyun 2011-yil). Qaraldi: 4-iyun 2011-yil.
  16. „Sieg Smurf !“. forbidden planet international (18-may 2011-yil). Qaraldi: 4-iyun 2011-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]