Sillogizm

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sillogizm (yun. syllogismos — hisobga olaman, xulosa chikaraman) — deduktiv xulosa chikarish turi. Unda oʻzaro mantiqiy bogʻlangan ikki qatʼiy mulohazadan uchinchi — yangi qatʼiy mulohaza xrsil boʻladi. Mac, "barcha metallar elektr tokini oʻtkazadi; mis — metall; demak, mis elektr tokini oʻtkazadi". Hosil qilingan yangi mulohaza dastlabki mulohazalardan umumiyroq boʻlmaydi. Shunga koʻra, S.ni umumiylikka asoslangan xulosa chiqarish, desa boʻladi. Bu jihatdan Sdan odatdagi fikrlash va ilmiy xulosa chiqarishda isbot shakli sifatida keng foydalaniladi. S.ning tarkibi xulosa asoslari va xulosadan tashkil topgan. Xulosa asoslari va xulosadagi tushunchalar terminlar deb ataladi. S.ning 4 ta asosiy figurasi (shakli) mavjud. S. asoslari oddiy qatʼiy hukmlardan iborat boʻlib, ularning ikki asos va xulosada oʻziga xos tartib (toʻplam)da kelishi modus deb ataladi. S. figuralarining 19 ta modusi mavjud. Har bir figuraning toʻgʻri moduslarini aniqlashda S.ning umumiy va maxsus qoidalariga amal qilinadi. S.lar oddiy katʼiy, murakkab va murakkab qisqartirilgan turlarga boʻlinadi. Xulosa chiqarishning bu usulini Aristotel "Birinchi analitika" asarida taʼriflab bergan. Sillogistik xulosa chikarish mantiqqa oʻrganiladi.