Shashka

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Shashka (arab. — naqsh tosh; ing . draught — reja) — sport turi. Oʻyindan maqsad raqib donalarini tugatish yoki ularni yura olmaydigan holatga tushirish. Ikki xil (oq va qora) rangdan teng katakli taxta (sath)da ikki xil rangdagi donalarda oʻynaladi. shahrining taxtadagi kataklar, donalar soni va oʻyin qoidalariga qarab turli xillari bor. Ular ichida eng keng tarqalgani rus, ingliz, nemis, ispan Sh.si (64 xonali taxta, 12 tadan dona), xalqaro Sh. (100 katakli taxta, 20 tadan dona), Kanada Sh.si (144 xonali taxta, 30 tadan dona)dir. shahrida donalar diagonal boʻyicha qora kataklar boʻylab oldinga bir katak suriladi. Rakib donalarini oldinga va orqaga urish mumkin. Gorizontal soʻnggi qatoriga chiqqan dona damka hisoblanadi. Damka taxta boʻylab istalgan masofaga yura oladi.

SH. mil. av. 2700 yilda Misrda maʼlum boʻlgan. qadimiy Rim va Yunonistonda ham shahriga oid maʼlumotlar saqlanib qolgan. Yunon mutafakkirlari Gomer va Platon oʻz asarlarida shahriga oʻrin berishgan. Gerodotning yozishicha, Lidiya shohligida ekin bitmay ocharchilik boʻlganda, odamlar Sh. oʻynab ochlik azobini unutganlar. Aleksandr (Iskandar) Maqduniy va Rim imperiyasi davrida Sh. Yevropa, Osiyo va Afrikaning boshqa davlatlariga tarqalgan. Sh. toʻgʻrisidagi ilk kitob 15-asrda Ispaniyada yozilgan. 18-asrda Buyuk Britaniyada chop etilgan kitoblarda Sh. haqida keng maʼlumotlar berilgan. 19-asrdan Yevropa mamlakatlarida Sh. musobaqalari oʻtkazila boshlandi. 1894 yildan xalqaro Sh. boʻyicha erkaklar (1974 yildan ayollar) oʻrtasida jahon chempionati uyushtiriladi. 1947 yilda Jahon Sh. federatsiyasi (FMJD) tuzildi. Unga 52 ta davlat (Oʻzbekiston 1993 yildan) aʼzo (2004). 1985 yildan 64 katakli Sh. boʻyicha jahon chempionati tashkil qilindi. Xalqaro Sh. boʻyicha 1986 yildan olimpiada, 2001 yildan jahon kubogi musobaqalari oʻtkaziladi.

Oʻzbekistonda Sh. qadimdan oʻynalgan. 64 katakli Sh. boʻyicha 1934 yildan erkaklar (1936 yildan ayollar) oʻrtasida, xalqaro Sh. boʻyicha 1954 yildan erkaklar (1971 yildan ayollar) oʻrtasida Oʻzbekiston chempionati oʻtkazib kelinadi. Shuningdek, turli toifadagi musobaqalar uyushtiriladi. Sharifjon Yoqubov, Sergey Davidov, Sergey Gulyayev, Ozoda Ahmedova, Karima Mirzayeva, Zaynab Safina kabi Sh.chilar bu oʻyinning ommalashishiga hissa qoʻshishdi. Nikolay Mishanskiy olimpiada (1986) va Osiyo chempionati (1993) ning oltin, jahon chempionatining kumush (1996) va bronza (2000) medallari bilan taqdirlangan. Markiel Fazilov ikki bor jahon chempionatida gʻolib chiqqan (1992, 2000). Alisher Ortiqov Osiyo chempionatining oltin, Madina Bahronova bronza medaliga sazovor boʻlgan (2002). Sh. musobaqalarida koʻrsatgan yuqori natijalari uchun N.Mishanskiy, M.Fazilov, A.Ortiqovga xalqaro grossmeyster, Abduqodir Toshtemirovga grossmeyster unvoni berilgan. Hozirgi vaqtda Toshkent, Samarqand, Andijon, Fargʻona, Sirdaryo,Buxoro viloyatlaridagi bolalar va oʻsmirlar sport maktablarida Sh. boʻlimlari faoliyat koʻrsatyapti. Respublikadagi 65 ta Sh. boʻlimi va toʻgaraklarida 27 murabbiy qoʻl ostida 874 kishi (229 tasi ayol) Sh. bilan shugʻullanadi. Ulardan 245 nafari Sh. darajasi va unvonlariga ega (2003).

Adabiyot[tahrir]

  • Boruxov S, Xeyf L., Shashka sirlari, T., 1967.