San-marino

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

San-marino (San Marino), SanMarino Respublikasi (Repubblika di San Marino) — Jan. Yevropada, Apennin ya.o.da, Adriatika dengizi sohilidan 13 km uzoqlikda joylashgan davlat. Italiya hududi bilan oʻralgan. Maydoni 61 km². Axoliyey 27730 kishi (2002). Poytaxti — SanMarino sh. Maʼmuriy jihatdan 9 okrug (qoʻrgʻon)ga boʻlingan.

Davlat tuzumi. S.M. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi ("Statut" — S.M. Respublikasi davlat tuzilishi tizimi toʻgʻrisidagi qonunlar majmuasi) 1600 y. 8 okt.da maʼqullangan. Keyinchalik unga tuzatishlar kiritilgan. Katta Bosh Kengash tomonidan 6 oy muddatga saylanadigan ikki kapitanregent davlat boshligʻy vazifasini bajaradi. Qonun chiqaruvchi oliy organ — Katta Bosh kengash (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni kapitanregentlar Davlat kongressi (hukumat) bilan birgalikda amalga oshiradi.

Tabiati. S.M. — togʻli mamlakat, Apennin togʻlari etagidagi Titano togʻi (bal. 738 m) yon bagʻrida joylashgan. Oltingugurt koni bor. Iklimi Oʻrta dengizga xos, subtropik (eng issiq oyda oʻrtacha tra 23°, eng sovuq oyda 2,5°), qishda baʼzan qor yogʻadi. Oʻrtacha yillik yogʻin — 800–900 mm. Subtropik oʻsimliklar, eman va kashtanzorlar bor. Qush koʻp.

Aholisi — asosan, sanmarinoliklar. Rasmiy til — italyan tili. Aholisining 15%ga yaqini chet ellarda, asosan, Italiyada, shuningdek, Fransiya va AQShda yashaydi. Shahar aholisi 89,3%. Dindorlari — katoliklar. Yirik shaharlari: SanMarino, Serravalle, BorgoMajore.

Tarixi. S.M. Yevropadagi qad. davlatlardan hisoblanadi: tarixi 301 yildan boshlanadi. Rivoyatlarga qaraganda, unga Dalmatsiyadan qochib kelgan xristian dinidagi toshkesar Marino asos solgan (keyinchalik uni avliyo deb atashgan, "san" old qoʻshimchasi shundan kelib chiqqan). Birinchi bor SanMarino Respublikasi nomi 10-asr hujjatlarida qayd etilgan. 1740 y. Rim papasi respublika mustaqilligini tan olgan. Yagona Italiya davlati tashkil etilgach (1861), S.M. 1862 yilda Italiya bilan doʻstlik va totuv qoʻshnichilik toʻgʻrisida shartnoma tuzgan. 1923 y. SM.da hokimiyatni fashistlar egalladi. Ikkinchi jahon urushida S.M. betaraflik eʼlon qilgan boʻlsada, 1944 y. 4 sent. da nemis fashistlari uni bosib oldi, ammo tez orada ozod qilindi. Urushdan keyingi yillarda mamlakat muxim xalqaro turizm maskanlaridan biriga aylandi. S.M. — 1992 yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 3 sent. — Respublikaga asos solingan kun (301).

Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari. S.M. sotsialistik partiyasi, 1896 y. tuzilgan; S.M. xristiandemokratik partiyasi, 1945 y. tashkil etilgan; Demokratlar partiyasi, 2000 y. tuzilgan; S.M. kommunistik oʻzgartirish partiyasi; S.M. taraqqiyparvar demokratik partiyasi, 1990 y. asos solingan; S.M. milliy uyushmasi, 2001 y. tashkil etilgan. S.M. mehnatkashlari demokratik konfederatsiyasi, 1957 y. tuzilgan; S.M. mehnat konfederatsiyasi, 1945 y. asos solingan.

Xoʻjaligi. S.M. sanoati va hunarmandchiligi ichki ehtiyoj va chet el sayyohlariga xizmat qilishga ixtisoslashgan (1 yilda 3 mln. sayyoh kelib ketadi). Bundan tashqari, toʻqimachilik, sement, qogʻoz, koʻnchilik, metall ishlash, kimyo, mebel, keramika, vinochilik, un, yogʻ i.ch. korxonalari ham bor. Hunarmandchilik (esdalik sovgʻalar, qimmatbaho tosh va yogʻoch buyumlari i.ch.) rivojlangan. Numizmatlar uchun tangalar va pochta markalari chiqariladi. Italiyaning mashinasozlik va boshqa firmalari filiallari bor. Qishloq aholisi, asosan, gʻallachilik (bugʻdoy, makkajoʻxori), tokchilik, chorvachilik bilan shugullanadi. Elektrlashtirilgan t.y. va avtomobil yoʻli S.M.ni Italiyaning Rimini sh. va porti bilan bogʻlaydi, mamlakatning tashqi savdosi shu shahar orqali amalga oshiriladi. Chetdan sanoat xom ashyosi, energiya manbalari, oziq-ovqat oladi, chetga vino, mashinasozlik va kimyo mahsulotlari, suvenirlar chiqaradi. Pul birligi — Italiya lirasi.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. Nashr etiladigan asosiy gaz.lar: "Argomenti" ("Dalillar", oylik gaz.), "Nuovo Titano" ("Yangi Titano", 2 haftada bir marta chiqadigan gaz., 1902 yildan), "Progresse" ("Taraqqiyot", oylik gaz., 1944 yildan), "SanMarino" (2 haftada bir marta chiqadigan gaz., 1948 yildan). Milliy axborot agentligi yoʻq. "SanMarino RTV" radiotelevizion xizmati (1991 yildan) va "Radio Titano" radio stansiyasi bor.

Meʼmorligi va sanʼati. Devor bilan oʻralgan poytaxtdagi yonmayon kurilgan 1—3 qavatli uylar togʻ qiyaliklarida terrasa hosil qilib joylashgan. SanMarino shahrida 13— 16-asrlarga oid minorali shahar devorlari (Il Montale, 13-asr), La Rokka (11-asr) va La Chesta (15-asr) qoʻrgʻonlari qoldiqlari saqlangan. Oʻrta asrlar va Uygʻonish davriga oid bino va cherkovlar 18—19-asrlarda koʻp marta taʼmirlanganligi sababli dastlabki qiyofasi oʻzgarib ketgan. 14—17-asrlarda yaratilgan sanʼat asarlari namunalari saqlanib qolgan. Tosh oʻymakorligi va keramika amaliy bezak sanʼatining anʼanaviy turlaridir. S.M.da Davlat kutubxonasi, Davlat arxivi; Davlat muzeyi, Davlat rasmlar galereyasi, Qad. qurollar muzeyi bor.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil