Radiolokatsiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Radiolokatsiya (radio va lot. locatio — joylashish) — fan va texnikaning kuruklik, suv yoki fazodagi obʼyektlarni radiotexnika usuli bilan topish va turgan joyini (vaziyatini) va boshqa parametrlarini aniqlash bilan shugʻullanadigan sohasi. Ishi radiotoʻlqinlar, akssado, signallar va boshqalarning toʻsiq (obʼyektlar)dan qaytishiga asoslangan R.da oʻta yuksak chastotali radiosignallardan foydalaniladi (qarangUlʼtraqisqa toʻlqinlar).

Toʻlqinlar maxsus antennalar bilan obʼyekt tomonga tarqatiladi va qabul qilinadi. R. uzatkichi toʻlqinlarni qisqaqisqa porsiyalar tarzida tarqatadi. R. qabul qilgichi (priyomnigi) obʼyektdan qaytgan toʻlqinlarni qabul qiladi. Qaytgan toʻlqinlar asosida operator obʼyekt oʻrnini aniqlaydi. R. st-yasidan obʼyektgacha boʻlgan masofa D= 0,5 ct (s=300000 km/sm — radiotoʻlqin tezligi, t — toʻlqinning obʼyektga borib qaytish vaqti). R.dan har qanday obhavo sharoitida foydalanish mumkin. Radiotoʻlqinlarning biror obʼyektdan qaytish hodisasini birinchi marta G. Gers kuzatgan (1886—89). 1897 yil A. S. Popov radiotoʻlqinlar yoʻlini kesib oʻtuvchi kemaning signal kuchiga taʼsir etishini sezgan. Nemis muhandisi K. Xyulmayer, amerikalik muhandislar A. Teylor va L. Yung , angliyalik G. Breyt va M. Tyuv, sovet olimlari M. M. Lobanov, Yu. K. Korovin va boshqa fanni rivojlantirgan.

Qaytgan signallar boʻyicha obʼyektning uzoqligi ikki usul bilan oʻlchanadi. Birinchi (impulyeli) usuli impulsni nurlatish va obʼyekt qaytargan impulsning kechikish vaqtini nurlatilgan impulyega nisbatan oʻlchashga asoslangan. Ikkinchi usuli zondlash nurlatishi va obʼyektdan qaytishi bilan bogʻliq boʻlgan ikkita uzluksiz toʻlqinlar interferensiyasini kuzatishga asoslangan.

Obʼyektlarni pelenglash ularni bir punktdan kuzatib va toʻlqinlarni maʼlum masofaga surilgan antennada qabul qilib amalga oshiriladi. Bir punktdan kuzatiladigan R. qurilmalarida signallar amplitudasini taqqoslash yoʻli bilan pelenglash usuli keng qoʻllaniladi. Oddiy holda antennaning ikki vaziyatdagi yoʻnaltirilgan diagrammasida obʼyektdan qaytgan signallar amplitudalarini taqqoslash yetarli; bunda signallarning ishorasi va qiymati boʻyicha farqi obʼyektga yoʻnaltirilgan signalning toʻgʻri yuboriladigan (xatolik nolga teng boʻlgandagi) signalga nisbatan ogʻish qiymati va ishorasi haqidagi xulosa chiqarishga imkon beradi (qarang Radiolokator, Radiopelengator).[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil