Perudagi siyosiy noroziliklar (2022—2023)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Perudagi siyosiy noroziliklar (2022—2023)
Perudagi siyosiy inqiroz (2007—hozirgacha) bir qismi
[[Fayl:
|frameless|upright=1.35]]
Yuqoridan pastga, chapdan oʻngga:
12-dekabr kuni Limada namoyishchilar Peru bayrogʻi va Vifalalarni koʻtarib norozilik bildirishmoqda. 9-dekabrda Huankayodagi namoyishlar. Kastilyo qamoqda saqlanayotgan joy tashqarisidagi namoyishchilar
Sana 7 Dekabr 2022 – hozirgacha (2022-12-07 – hozirgacha)
(63 kun)
Joy
Sababi Pedro Kastilyoning impichmenti va oʻzini hokimiyatdan chetlatishga urinishdan keyin qamoqqa olinishi.
Maqsadlari
Usullari
Holati

Davom etmoqda

Fuqarolik nizosining tomonlari

Hukumatga qarshi namoyishchilar


Qoʻllovchilar:

Yetakchilar
Markazlashmagan yetakchilik (turli ijtimoiy rahbarlar)
Raqamlarda
Qurbonlar va yoʻqotishlar
Qurbonlar
Oʻlim(lar)

48 nafar tinch aholi[18]

1 nafar ofitser[18]
Jarohatlanganlar 600+[19][20]
Qoʻlga olinganlar 193[21]

2022-2023-yillarda Peruning agʻdarilgan prezidenti Pedro Kastilyo[22][23][24] tarafdorlari Dina Boluarte hukumati va Peru Kongressiga qarshi bir qator siyosiy norozilik namoyishlarini oʻtkazdilar. Namoyishlarni ijtimoiy tashkilotlar va mahalliy xalq uyushtirdi. Ular oʻzlarini siyosiy huquqlaridan mahrum boʻlganliklarini maʼlum qildilar[25][26][27][28]. Norozilik namoyishlari aniq boshqaruvga ega emas, aksincha ommaviy harakatlar tomonidan uyushtirilgan[29]. Kastilyo lavozimidan olinishi, Kongress tarqatilishi, davlat apparatining aralashuvi va oʻz-oʻzini toʻntarishga urinish sifatida tavsiflangan „favqulodda hukumat“ oʻrnatilishini eʼlon qilgani uchun hibsga olinganidan keyin hokimiyatdan chetlatilgan edi. Namoyishchilarning asosiy talablari orasida Kongressni tarqatib yuborish, amaldagi prezident Dina Boluartening isteʼfoga chiqishi, umumiy saylovlar oʻtkazish, Kastilyoni ozod qilish va taʼsis majlisini chaqirish kabilar bor[26][30]. Namoyishchilarning baʼzilari oʻzlarini qoʻzgʻolonchi deb eʼlon qilgani ham xabar qilingan[31][32][33].

Oʻng qanot guruhlari va Boluarte hukumati norozilik namoyishlariga qarshi chiqishdi. Ular namoyishchilarga qarshi Perudagi ichki mojarodan foydalanmoqchi boʻlgan muxoliflarni terrorchi deb eʼlon qilish uchun baʼzi irqchilik guruhlarining siyosiy taktikasi boʻlgan terrukeodan foydalanishdi[34]. Namoyishchilarni terrorchi deb eʼlon qilish uchun terrukeodan foydalanish hukumatni jazosiz qoldirdi va zoʻravonlik xavfini oshirdi[34][35]. Boluarte hukumati 14-dekabrda milliy favqulodda holat eʼlon qilib, 30 kunlik muddatda fuqarolarning baʼzi konstitutsiyaviy huquqlarni, jumladan, armiyaning shaxsiy uylar va binolarda boʻlishiga toʻsqinlik qiluvchi huquqlarni, harakatlanish erkinligini, yigʻilish va mitinglar erkinligini va „shaxsiy erkinlik va xavfsizlikni“ bekor qildi[36][37]. Boluarte boshchilik qilayotgan Peru hukumatining bunaqa keskin javobi inson huquqlari nohukumat tashkilotlari tomonidan tanqid qilindi[38][39]. Bu vaqt davomida mamlakatda ikki qirgʻin sodir boʻlgan edi. Bular Ayacucho qirgʻini va Juliaca qirgʻini. Hukumatning Peru Qurolli Kuchlarini noroziliklarni bostirishga jalb qilishi ham armiyaning namoyishchilarni oʻldirish xavfi tufayli tanqid qilindi[19]. Qurolli kuchlarning siyosiylashuvi, shuningdek, Peruda rivojlanayotgan fuqarolik-harbiy hukumatning ham xavotirlarini kuchaytirdi[40][41].

Rasmiylar sodir etgan zoʻravonlik harakatlari ortidan bir qator norozilik namoyishlari davomida Boluarte hukumatidagi bir nechta vazirlar isteʼfoga chiqdi[42][43]. Peru Bosh prokurori Patrisiya Benavides 2023-yil 10-yanvarda prezident Dina Boluarte, bosh vazir Alberto Otarola, ichki ishlar vaziri Viktor Roxas va mudofaa vaziri Xorxe Chavesga qarshi genotsid, og‘irlashtirilgan qotillik va og‘ir tan jarohati olishga sabab boʻlish jinoyatlari bo‘yicha tergov boshlanganini eʼlon qildi[44].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. [protestas-en-peru-en-vivo.html „Así te hemos contado la jornada de protestas en Perú“]. El Pais (20-yanvar 2023-yil). 19-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-yanvar 2023-yil.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Cusco, Arequipa y Puno anuncian movilizaciones: "Exigimos nuevas elecciones"“ (es-ES). infobae (11-dekabr 2022-yil). 11-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2022-yil.
  3. „CGTP reitera movilización para este jueves 15 de diciembre en demanda de adelanto de elecciones“ (es-PE). La República (13-dekabr 2022-yil). 13-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2022-yil.
  4. „El 29 aniversario de la CUT PERU nos encuentra en momentos sumamente críticos para el país.“ (es-PE). facebook (13-dekabr 2022-yil). Qaraldi: 15-dekabr 2022-yil.
  5. „LA SANGRE DERRANADA EL PUEBLO NUNCA OLVIDA“ (es-PE). facebook (16-dekabr 2022-yil). Qaraldi: 17-dekabr 2022-yil.
  6. „EL PCP LLAMA A MOVILIZARSE EL JUEVES 15 DE DICIEMBRE“ (es-PE). facebook (14-dekabr 2022-yil). 15-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2022-yil.
  7. „CIERREN EL CONGRESO ADELANTO DE ELECCIONES“ (es-PE). facebook (15-dekabr 2022-yil). Qaraldi: 17-dekabr 2022-yil.
  8. „¡MASACRE EN PROTESTAS!“. Facebook (19-dekabr 2022-yil). 11-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-dekabr 2022-yil.
  9. „Pronunciamiento“ (es-PE). facebook (15-dekabr 2022-yil). 19-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2022-yil.
  10. „Basta de represión y abajo el estado de emergencia“ (es). patriaroja.pe (14-dekabr 2022-yil). 15-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2022-yil.
  11. „Protestas en Perú: diversas regiones marchan por tercer día exigiendo el cierre del Congreso y nuevas elecciones generales“ (es-PE). Radio Programas del Perú (10-dekabr 2022-yil). 15-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-yanvar 2023-yil.
  12. 12,0 12,1 12,2 „Acumulan pruebas en Comisión de Ética contra legisladores acusados de instigadores por la PNP“ (es-ES) (15-dekabr 2022-yil). 17-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2022-yil.
  13. „Adriana Tudela: "Protestas violentas han sido planificadas para que haya elecciones inmediatas"“ (20-dekabr 2022-yil). 20-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-dekabr 2022-yil.
  14. „PPC respalda autoridad política, a las Fuerzas Armadas y a la Policía Nacional“. Perú.21 (16-dekabr 2022-yil). 19-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-dekabr 2022-yil.
  15. „Paro nacional de hoy EN VIVO: movilizaciones en el Cercado de Lima en rechazo al gobierno de Dina Boluarte“ (es-ES). infobae (13-yanvar 2023-yil). Qaraldi: 14-yanvar 2023-yil.
  16. „Decenas de miles de peruanos llegan a Lima para pedir la renuncia de Boluarte“ (es). ABC (19-yanvar 2023-yil). 21-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-yanvar 2023-yil.
  17. „Ronderos paralizarán la región La Libertad a partir del lunes y piden que población se abastezca de alimentos | Perú | EDICION“ (es). Diario Correo (12-yanvar 2023-yil). Qaraldi: 13-yanvar 2023-yil.
  18. 18,0 18,1 „Perú: las muertes no cesan en protestas contra el gobierno“ (es-US). Los Angeles Times (13-yanvar 2023-yil). Qaraldi: 13-yanvar 2023-yil.
  19. 19,0 19,1 „Crisis en Perú: Fuerzas Armadas causaron 167 muertes durante protestas realizadas entre 2003 y 2020“ (es-ES). infobae (26-dekabr 2022-yil). 9-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2022-yil.
  20. „Protestas en Perú: cifra de muertos, heridos y hospitalizados por manifestaciones en el país“ (es). Infobae (19-dekabr 2022-yil). 17-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2022-yil.
  21. „Crisis en Perú: Policía detuvo a 193 personas en las movilizaciones de protesta a nivel nacional“ (es). Convoca.pe – Agenda Propia (27-dekabr 2022-yil). Qaraldi: 28-dekabr 2022-yil.
  22. „Continúan marchas en la ciudad exigiendo Elecciones Generales“ (es). Diario El Pueblo. 10-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2022-yil.
  23. „Seguidores de Pedro Castillo se manifiestan en Lima: "Lo que vemos ahora es una dictadura"“ (es-CL). 24 Horas. 13-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2022-yil.
  24. Pari. „Manifestantes en Panamericana Sur de Arequipa indican ser autoconvocados y no tienen dirigentes“ (es). La República (9-dekabr 2022-yil). 12-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-dekabr 2022-yil.
  25. Cabrera. „La izquierda se moviliza para minimizar la responsabilidad de Pedro Castillo en su autogolpe“ (es). El Español (9-dekabr 2022-yil). 11-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2022-yil.
  26. 26,0 26,1 „Seguidores de Castillo piden su libertad tras fallido autogolpe“ (es-ES). Deutsche Welle. 12-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2022-yil.
  27. Roberth. „Manifestantes bloquean vías en el sur y piden nuevas elecciones generales“ (es). Convoca.pe. 11-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-dekabr 2022-yil.
  28. „Indígenas exigen elecciones generales y Asamblea Constituyente“. Servindi (7-dekabr 2022-yil). 10-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-dekabr 2022-yil.
  29. Páez. „Exjefe de la DINI: "Decir que hay una 'insurgencia terrorista' es una estupidez"“ (es). La República (15-yanvar 2023-yil). 15-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-yanvar 2023-yil.
  30. „Protestas en Perú piden liberar a Castillo tras fallido autogolpe“ (es). Swissinfo. Qaraldi: 9-dekabr 2022-yil.
  31. Anfossi. „Unos convocan a la insurgencia popular; otros, a poner paños fríos“ (es-MX). La Jornada. 11-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2022-yil.
  32. „Puno: insurgencia popular por cierre del congreso y nuevas elecciones“ (es). Diario Correo [es] (11-dekabr 2022-yil). 11-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2022-yil.
  33. „Derecho de insurgencia: ¿en qué consiste de acuerdo a la Constitución Política?“ (es). La República (10-dekabr 2022-yil). 11-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2022-yil.
  34. 34,0 34,1 Loanes. „Peru's violent unrest shows no signs of stopping“ (en). Vox (14-yanvar 2023-yil). 15-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-yanvar 2023-yil.
  35. „CIDH llama al "diálogo amplio" ante "clima de extrema polarización" en Perú“ (es). EFE. 16-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-yanvar 2023-yil.
  36. Cano, Regina Garcia. „Peru's new government declares police state amid protests“. Associated Press (14-dekabr 2022-yil). Qaraldi: 15-dekabr 2022-yil.
  37. „Decreto de insurgencia“. Diario Expresión (13-dekabr 2022-yil), s. 10. Qaraldi: 14-dekabr 2022-yil.
  38. „Perú declara estado de emergencia nacional y descarta toque de queda por protestas“. France 24 (14-dekabr 2022-yil). 15-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2022-yil.
  39. „Jornada trágica: a 18 llega el número de fallecidos durante protestas“ (es). OjoPúblico (15-dekabr 2022-yil). 16-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-dekabr 2022-yil.
  40. „Perú Libre presentará moción de interpelación contra ministro del Interior“ (es). La República (4-yanvar 2023-yil). 12-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-yanvar 2023-yil.
  41. „Daniel Encinas: "Dina Boluarte ha hecho una coalición con fuerzas que no ganaron la elección"“ (es). La República (2-yanvar 2023-yil). 16-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-yanvar 2023-yil.
  42. „Peru: Ministers resign amid deadly protests – DW – 12/16/2022“ (en). Deutsche Welle. 16-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-dekabr 2022-yil.
  43. Aquino, Marco. „Peru chief prosecutor probes protest deaths amid Cabinet shakeup“ (en). Reuters (14-yanvar 2023-yil). Qaraldi: 15-yanvar 2023-yil.
  44. „Fiscalía investigará a Dina Boluarte y a Alberto Otárola por genocidio“ (es). La República (11-yanvar 2023-yil). 16-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2023-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]