Microsoft Excel

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Microsoft Excel (Windows)
Microsoft Excel 2007 ramzi
80px
Microsoft Excel 2007
Muallif:Microsoft Corporation
Ishlab chiqaruvchi:Microsoft
tashkil topdi:1988-yil
Eng so‘nggi versiyasi:15.0.4693.1000; 2015-yil mart / 2015-yil
Operatsion sistema:Microsoft Windows, macOS, iOS,Android, Windows Mobile
Status:jadval muharriri
Litsenziya:EULA


Microsoft Excel (Mac OS X)

80px
Microsoft Excel 2008
Muallif:Microsoft Corporation
Ishlab chiqaruvchi:Microsoft
tashkil topdi:1985-yil 30-sentabr
Eng so‘nggi versiyasi:14.1.0 Build 110310 (2011) / 2011-yil
Operatsion sistema:Microsoft Windows, macOS, iOS,Android, Windows Mobile
Status:jadval muharriri
Litsenziya:EULA


Microsoft Excel (ba'zan Microsoft Office Excel deb ataladi[1]) — Microsoft korporatsiyasi tomonidan Microsoft Windows, Windows NT va Mac OS, shuningdek Android, iOS,Windows Phone uchun yaratilgan elektron jadvallar bilan ishlash uchun dastur. U iqtisodiy-statistik hisob-kitoblar, grafik vositalar imkoniyatlarini taqdim etadi. Mac OS X platformasidagi Excel 2008 ning dasturlash tili VBA (Visual Basic for Application). Microsoft Excel Microsoft Officening tarkibiy qismi hisoblanadi  va bugun Excel dunyodagi eng mashxur ilovalar qatoriga kiradi.

Tarixi[tahrir]

Elektron jadvallar hayotning har xil sohasida uchraydigan, avvalambor hisoblash va iqtisodiy masalalarni echishda, jumladan, berilganlarni tez o'zgartirib turuvchi masalalarni tezkor ravishda qayta ishlab chiqishda, masalan, bank hujjatlari bilan ishlash kabi keng ko'lamli masalalarni yechishda qo'llaniladigan o'ta quvvatli vosita hisoblanadi. Hisoblash elektron jadvalining dastlabki dasturi 1979-yili Visicals (Visiblencalculators - ko'rinib turuvchi kalkulyator) nomi bilan Software Arts firmasida chiqqan. Bu dastur Apple II kompyuteri uchun ishlab chiqilgan va ko'p jihatdan uning bozorda ommabopligi aniqlandi. 1981 yil IBM PS kompyuteri paydo bo'lishi bilan bu tipdagi kompyuterlar uchun elektron jadvallar ishlab chiqila boshlandi. Visicals va Supercals dasturlarining yangi ko'rinishlari paydo bo'ldi, shu bilan birgalikda Microsoft- Multiplan firmasining birinchi amaliy dasturi paydo bo'ldi va u elektron jadvallar yangi avlodining yorqin yulduziga aylandi. Hisoblashlar natijalarini ko'rgazmaliroq tasvirlash uchun joylashtirilgan grafik rejimlarining paydo bo'lishi, bu elektron jadval rivojlanishining navbatdagi qadami bo'ldi. 1983-yil LOTUS firmasining 1-2-3 paketlari chiqib, kutilgandan ham ziyodroq muvaffaqiyatga erishdi.



Ammo 1997-yil Microsoft firmasi tomonidan Excel dasturi taqdim etildi, u hozirgi kunda ham o'z sinfidagi eng quvvatli dastur hisoblanadi. Shubha yo'qki, Excel eng ommabop dasturlardan biridir. Bu dastur ixtiyoriy axborotni (matnlar, sonlar, sana va hokazolarni) qayta ishlab chiqish va saqlash imkonini beribgina qolmasdan, balki qilgan ishingiz natijasini bezash, ko'rgazmaliroq ko'rsatish va chop etish imkoniyatini beradi. Bunda siz WinWord dasturidagi tahrirlash vositalaridan foydalanishingiz mumkin. Dastlab Excelning ommaviy imkoniyatlarini o'zlashtirish qiyin emas, ammo dasturning murakkabligi va imkoniyatlarining juda kengligi sababli ular bilan tanishish uzoq davom etishi mumkin, binobarin, aynan ish jarayonida uning yangi-yangi imkoniyatlarini ko'rish mumkin.
Elektron jadvallar hayotning har xil sohasida uchraydigan, hisob va iqtisodiy masalalarni echishda, jumladan, oldindan tayyor bo’lgan ma’lumotlarni tezkor ravishda qayta ishlab chiqishda yoki sonli xisobotlar bilan ishlash kabi keng ko’llamli masalalarni echishda qo’llaniladigan o’ta qulay vosita hisoblanadi. Yuqorida ta'kidlanganidek, 1982-yil Microsoft CP/M tizimlarida juda ommabop bo'lgan ilk jadval protsessori Multiplanni  bozorga chiqardi, ammo u MS-DOS tizimlarida Lotus 1-2-3 dasturidan ortda qolardi. Excelning ilk versiyasi Mac uchun mo'ljallangan edi va 1985-yil chiqarilgan, Windows uchun versiyasi esa 1987-yil noyabrda ishlab chiqilgan. Lotus Windows uchun dasturini moslashtirishga shoshilmadi bu esa 1988-yildan Excelning undan o'tib ketishiga sabab bo'ldi. Microsoft har bir yangi versiya uchun o'z mavqeyini mustahkamlay boshladi. Windows platformasiga mo'ljallangan hozirgi versiyasi Excel 16, Mac OS X uchun esa Microsoft Excel 2012 dir.

Boshida Excel nomi bilan bog'liq muammo paydo bo'ldi, negaki boshqa kompaniya shu nomdagi dasturlar paketi bilan savdo qilardi va Microsoftni sudga beradi. Shu sababli bundan buyon Microsoft har qanday hujjatlarda dastur nomini Microsoft Excel deb yuritishga majbur bo'ladi. Keyinchalik Microsoft kompaniyasining shu nomdagi dasturlarni sotib olishi natijasida muammoga barham berildi. Kompaniya dasturning qisqartmasi sifatida XL harflaridan foydalanishga qaror qildi va bu hozirgacha davom etmoqda, Excel faylarini kengaytmasi esa  — .xls. Birinchi jadval muharrirlari bilan taqqoslaganda Excel foydalanuvchiga keng imkoniyatlarni taqdim etadi.

Excel foydalanuvchiga ekraning o'zida jadvalning ko'rinishini, shriftlar, belgilar va katak tashqi ko'rinishini  o'zgartirish imkonini bergan ilk jadval muharriridir. Yana u kataklarning aqlli hisobini chiqarib beradigan dastur edi. 

1993-yilda ilk marotaba Microsoft Office'ga birlashtirilish munosabati bilan  Microsoft Word va Microsoft PowerPoint Excel'ga monand grafik interfeysga ega bo'lishdi.

1993-yildan boshlab Excel tarkibiga Visula Basic'ga asoslangan Excel masalalarini avtomatlashtirish imkonini beruvchi  dasturlar uchun Visual Basic dasturlash tili kiritiladi. VBA foydalanuvchi bilan aloqa qilish formalarini yaratishga imkon beradi. Bu til DLL (ing. Dynamic Link Library - dinamik kutubxona)ni qo'llashi (yaratishi emas) mumkin. 

VBAning funksionalligi Excelni makroviruslar uchun oson nishonga aylantirdi. Bu antivirus mahsulotlari ularni topishni o'rganmagunlarigacha katta muammo bo'lib qoldi. Shu sababli Microsoft quyidagi himoya turlarini tanlash imkonini o'z dasturiga qo'shdi:

  • makroslarni to'liq o'chirish
  • hujjat ochilishi bilan makroslarni yoqish
  • sertifikatga ega makroslarga ishonish.

Excelning 5.0 dan 9.0 gacha versiyalari o'zida turli "yashirin sir"larni saqlaydi, ammo 10-chi versiyadan so'ng Microsoft ularni yo'q qilish chora-tadbirlarini qo'llay boshladi .

Versiyalar[tahrir]

Windows uchun versiyalar[tahrir]

  • 1988-yil — Excel 2.0
  • 1990-yil — Excel 3.0
  • 1992-yil — Excel 4.0
  • 1993-yil — Excel 5.0 (Office 4.2 va 4.3, faqat Windows NT uchun 32 bitli versiyasi ham bor)
  • 1995-yil — Excel 7 Windows 95 uchun (Microsoft Office 95 paketiga qo'shilgan)
  • 1997-yil — Excel 97 (Microsoft Office 97 paketiga qo'shilgan)
  • 1999-yil — Excel 2000 (9) — Microsoft Office 2000
  • 2001-yil — Excel 2002 (10) — Microsoft Office XP
  • 2003-yil — Excel 2003 (11) — Microsoft Office 2003
  • 2007-yil — Excel 2007 (12) — Microsoft Office 2007
  • 2010-yil — Excel 2010 (14) — Microsoft Office 2010
  • 2013-yil — Excel 2013 (15) — Microsoft Office 2013
  • 2015-yil — Excel 2016 (16) — Microsoft Office 2016
  • Izoh: 1.0 versiyasi Apple mahsulotlari bilan chalkashlikdan yiroqda bo'lish uchun ishlatilmagan. 
  • Izoh: Excel 6.0 mavjud emas, negaki Windows 95 versiyasi Word 7 bilan yetkazilgan.
  • Izoh: 13.0 versiyasi triskaidekafobiya (13 sonidan qo'rqish kasalligi) tufayli qoldirilib ketilgan. Excel 2010 o'zining ichki 14.0 versiyasiga ega.

Macintosh uchun versiyalar[tahrir]

  • 1985 — Excel 1.0
  • 1988 — Excel 1.5
  • 1989 — Excel 2.2
  • 1990 — Excel 3.0
  • 1992 — Excel 4.0
  • 1993 — Excel 5.0
  • 1998 — 8.0 (Office '98)Excel
  • 2000 — Excel 9.0 (Office 2001)
  • 2001 — Excel 10.0 (Office V. X)
  • 2004 — Excel 11.0 (Office 2004)
  • 2008 — Excel 12.0 (Office 2008)
  • 2011 — Excel 14.0 (Office 2011)
  • 2015 — Excel 15.0 (Office 2016)

OS/2 uchun versiyalar[tahrir]

  • 1989 — Excel 2.2
  • 1990 — Excel 2.3
  • 1991 — Excel 3.0

Excel o'zining 7.0 versiyasiga qadar 16 384 (214) satr (qator)dan iborat edi. 8.0-11.0 versiyalarida esa  bu son 65 536 (216) qator va 256 ustun (28)ga yetdi. 12.0 va 14.0 versiyalar 1 048 576 (220) qator va 16 384 ta (214) ustunga ega.

Fayl formatlari[tahrir]

Microsoft Excel 2003-yilga qadar asosiy format sifatida o'zining ikkilik fayl formati (BIFF)dan foydalanardi . Excel 2007 Microsoft Office Open XML dan o'zining asosiy formati sifatida foydalanadi.

Bundan tashqari, Microsoft Excel CSV, DBF, SYLK, DIF va boshqa formatlarni o'qishi mumkin.

Office Open XML[tahrir]

Microsoft Office 2007 ko'plab yangi fayl formatlarni taniydi. Ular Office Open XML (OOXML)ning tarkibiy qismi hisoblarnadi.

Excel 2007 yangi formatlari
Format Kengaytmasi Eslatma
Excel ish kitobi .xlsx Excel 2007ning standart ish kitobi formati. Makroslardan holi. XML-hujjatlarning siqilgan ZIP-arxividir.
Makrosli Excel ish kitobi .xlsm Makroslarni qo'llay olishi bilan farqlanadi
Ikkilik Excel ish kitobi .xlsb Makroslarni qo'llay oluvchi va ma'lumotlarni ikkilik formatda saqlovchi  Excel ish kitobi. Hujjatlarni XMLga nisbatan tez ochadi.
Makrosli Excel andazasi .xltm Ishchi kitoblar uchun andaza sifatida yaratilgan va makroslarni qo'llay oladi. Eski .xlt formatini o'rniga.
Ustqurma Excel .xlam Excelga qo'shimcha funksional imkoniyatlar va vositalar qo'shish uchun mo'ljallangan.

Eksport va jadvallarni ko'chirish[tahrir]

API bir qator boshqa dasturlarda Excel jadvallarini ochish imkonini beradi. U ActiveX yoki Adobe Flash Player kabi plaginlar yordamida Excel hujjatlarini veb-sahifalarda ochish imkonini ham beradi.

Dasturlash[tahrir]

Excelning imkoniyatlari sirasiga yana VBA asosida kod yozish ham kiradi. Bu kod jadval muharriridan boshqa maxsus muharrir yordamida yoziladi. 

Microsoft Excelning maxfiy so'zli himoyasi[tahrir]

Microsoft Excel himoyasi quyidagi turdagi himoya tizimlarini o'z ichiga oladi:

  • hujjat ochish uchun maxfiy so'z[2]
  • hujjatga o'zgartirish kiritish uchun maxfiy so'z[3]
  • sahifa himoyalash uchun maxfiy so'z
  • ish kitobni himoyalash uchun maxfiy so'z
  • kitobni himoyalash uchun maxfiy so'z[4]
  • VBA kodini himoyalash uchun maxfiy so'z

Hujjatni ochish uchun maxfiy so'zdan (yomon niyatli shaxsga muammo tug'diruvchi yagona himoya turi) tashqari boshqa himoya turlarini darxol yo'q qilish mumkin. Qolgan turdagi maxfiy so'zlarni qo'llaganda hujjat shifrlanmaydi, hujjat ichida esa o'rnatilgan maxfiy so'zning xeshi saqlanib qoladi. Kitob himoyasi uchun mashxur "VelvetSweatshop" shifrlash tizimi ishlatiladi, lekin bu hujjatga hech qanday qo'shimcha himoya qo'shmaydi. 

Microsoft Excel 95 va oldingi versiyalarida "ochish uchun maxfiy so'z" 16 bitli kalitga aylanardi, lekin uni muammosiz buzish mumkin bo'lgan. Microsoft Excel 97 / 2000 da maxfiy so'z 40-bitli kalitga aylangan, lekin bu ham  zamonaviy asbob-uskunalar orqali tezda buzilishi mumkin edi. Bundan tashqari, maxfiy so'zlarni topishga mo'ljallangan dasturlar soniyasiga yuz minglab maxfiy so'zlarni tekshirib chiqarishi mumkin. Microsoft Excel 2003 / XP da vaziyat biroz o'zgardi, bunda foydalanuvchi tizimda mavjud turli shifrlash algoritmlaridan foydalanishi mumkin, lekin boshlang'ich holda Microsoft Excel 97 / 2000 himoya tizimi saqlanib qolganligi himoya tizimini mustahkam bo'lmasligini ko'rsatadi.

 Excel 2007da vaziyat tubdan o'zgardi — shifrlash uchun 128 bitli zamonaviy AES algoritmi ishlatila boshlashi va SHA1 xesh-funksiyasining qo'llanilishi maxfiy so'zni topish ehtimolini keskin pasaytirib yubordi.  Xulosa qilib aytish mumkinki, mustahkam himoyani "ochish uchun maxfiy so'z" himoya turi o'rnatilgan va  Office 2007 / 2010 formatida saqlangan hujjatlar ta'minlay oladi.

Excelning asosiy elementlari[tahrir]

MICROSOFT EXCEL dagi barcha ma`lumotlar jadval Ko’rinishida namoyon bo’lib, bunda jadval yacheykalarining (xonalarining) ma`lum qismiga boshlang’ich va birlamchi ma`lumotlar kiritiladi. Boshqa qismlari esa xar xil arifmetik amallar va boshlang’ich ma`lumotlar ustida bajariladigan turli amallar natijalaridan iborat bo’lgan axborotlardir.
Elektron jadval yacheykalariga uch xil ma`lumotlarni kiritish mumkin:

  • matnli;
  • sonli ifodalar;
  • formulalar.

Matnli ma`lumotlar sarlavha, belgi, izohlarni uz ichiga oladi.
Sonli ifodalar bevosita jadval ichiga kiritiladigan sonlardir.
Formulalar — kiritilgan sonli qiymatlar bo’yicha yangi qiymatlarni hisoblaydigan ifodalardir.
Formulalar har doim «=» belgisini qo’yish bilan boshlanadi. Formula yacheykaga kiritilgandan keyin shu formula asosida hisoblanadigan natijalar yana shu yacheykada hosil bo’ladi. Agar shu formulada foydalanilgan sonlardan yoki belgilardan biri o'zgartirilsa, EXCEL avtomatik ravishda yangi ma`lumotlar bo’yicha hisob ishlarini bajaradi va yangi natijalar hosil qilib beradi.
EXCELning asosiy ishlov berish ob'yekti hujjatlar (dokumentlar) hisoblanadi. EXCEL hujjatlari ixtiyoriy nomlanadigan va XLS kengaytmasiga ega bo’lgan fayllardir. EXCELda bunday fayllar «Ishchi kitob» deb ataladi. Bir ishchi kitob ixtiyoriy sondagi elektron jadvallarni o’z ichiga olishi mumkin. Ularning har biri «ishchi varaq» deb ataladi. Bir ishchi varaq o’z nomiga ega bo’ladi. Ishchi kitobni xosil qilish uchun MICROSOFT EXCEL dasturini ishga tushirish zarur. Ishchi kitobning tarkib elementlaridan biri ishchi varaq, ya`ni elektron jadval xisoblanadi.
Elektron jadvalning asosiy elementlari esa yacheyka va diapazonlardir.
Yacheyka — bu jadvaldagi manzili ko’rsatiladigan hamda bir qator va bir ustun kesishmasi oralig'ida joylashgan elementdir. Yacheyka kesishmalarida hosil bo’lgan ustun va qator nomi bilan ifodalanadigan manzili bilan aniqlanadi. Masalan, A — ustun, 4 — qator kesishmasida joylashgan yacheyka — A4 deb nom oladi. Yacheykaga sonli qiymatlar, matnli axborotlar va formulalarni joylashtirish mumkin.
Bir necha yacheykalardan tashkil topgan guruh diapazon deb ataladi. Diapazon manzilini ko’rsatish uchun uni tashkil etgan yacheykalarning chap yuqori va ung quyi yacheykalar manzillari olinib, ular ikki nuqta bilan ajratilib yoziladi. Masalan: A1:A4

Excel ishchi menyusi bo'limlari[tahrir]

Excel 2003 versiyasining ishchi menyusi quyidagi bo'limlardan tashkil topgan:

  • Правка bo’limidagi "Заполнить" va "Очистить" bo’limlari kataklarning belgilangan yo’nalishda nusxasini oladi yoki tozalaydi. Удалить лист bo’limi belgilangan varaqni o'chiradi. Переместить \ скопировать лист Excel ishchi kitobi sahifasini kerakli joyga siljitadi yoki nusxasini yangi sahifada hosil qiladi. Qolgan bo’limlar Microsoft Office guruhidagi dasturlar uchun umumiy bo’lgan vazifalarni bajaradi.
  • Вид bo’limining Строка формул bo’limi formulalar bilan ishlash satrini ekranda hosil qiladi yoki aksincha.
  • Вставка bo’limi katak, satr, ustun va varaq ustida amallar bajarish uchun mo’ljallangan bo’lib, ularning mazmuni quyidagicha:
  1. Ячейки – jadvalga yangi katak qo’shish;
  2. Строки – jadvalga yangi satr qo’shish;
  3. Столбцы – varaqqa yangi ustunlar qo’shish;
  4. Лист – ishchi kitobga yangi varaq qo’shish;
  5. Диаграмма- diagrammalar tashkil etish;
  6. Разрыв страницы – sahifani ajratish;
  7. Функция – funksiyalarni tanlash;
  8. Имя – ishchi kitobga nom berish;
  9. Примечание – izohlar hosil qilish;
  10. Рисунок - tasvirlarni hosil qilish, chiqarish;
  11. Карта – xaritalar hosil qilish.
  • Формат bo’limi Excel dasturida formatlashni asosan katak, satr, ustunlarning ustida bajaradi. Bo’lim bandlarida satrlarning balandligi, ustunlarning eni, katak chiziqlarini hosil qilish va yo’qotish, yangi varaq hosil qilish, unga nom berish vazifalari amalga oshiriladi. Стиль bandida satr yoki ustun nomi belgilanishi, katakda ma‘lumotlarning berilishi va tuldirish usullari aniqlanadi. Katakda yozuvlarning alifbosi va o’lchamini belgilash mumkin.
  • Сервис bo’limi Office muhitidagi amaliy dasturlarnikiga o'xshash.
  • Данные bo’limi bandlari kataklardagi qiymatlar ustida amallar bajarishga mo’ljallangan:
  1. Сортировка – qiymatlarni tartiblash;
  2. Фильтр – biror belgi yoki shart bo’yicha saralash;
  3. Форма.. – biror shaklda tartiblash;
  4. Итоги.. – yakuniy natijalarni aniqlash;
  5. Проверка.. – ma‘lumotlarni tekshirish;
  6. Текст по столбцам.. – matnni ustunlarga bo'lish;
  7. Консолидация.. – qiymatlarni birlashtirish;
  8. Группа и структура – yangi tizimlar olish;
  9. Свободная таблица. – natijaviy jadvallar tuzish;
  10. Внешние данные – tashki ma‘lumotlar kiritish.
  • Окно - ishchi oynani tartiblash.
  • Справка - yo'riqnoma va ma'luomot olish.

Excel 2007 va 2010 versiyalarida ishchi menyu bo'limlari umumlashtirilgan va tartibga keltirilgan hamda "Главная" (Asosiy), "Вставка" (Qo'shish), "Разметка страницы" (Sahifani tahrirlash) , "Формулы" (Formulalar), "Данные" (Ma'lumotlar), "Рецензирование" (Taqriz), "Вид" (Ko'rinish) bo'limlaridan iborat.

Excelda diagrammalar[tahrir]

Excel dasturining foydali tomoni unda kiritilgan ma'lumotlar asosida diagrammalar yaratish mumkin.
Excelda ma'lumotlar asosida tayyorlanadigan diagrammalar quyidagi turlarga bo'linadi:

  • gistogramma; — sohali;
  • grafikli; — xalqali;
  • doiraviy; — sirtli;
  • nuqtali; — birjaviy va hokazo.

Diagramma hosil qilish uchun quyidagi ketma-ketlikka rioya qilish kerak: 1) Elektron jadvalni yuklash.
2) Mavzuni kiritish.
3) Ustunlar kengligini tanlash.
4) Har bir ustunga mos nomlarni kiritish.
5) Yacheykalarni ma'lumotlar bilan to'ldirish
6) To'ldirish ustunining formulasini berish.
7) «Jami xarajatlar miqdori». Natijaviy jadval hosil qilish.
8) Ma'lumotlarni saralash.

Tanqid[tahrir]

Excel dasturi ham ba'zi bir funksiyalari sabab ko'plab tanqidlarga uchragan. Misol uchun, statik aniqlik jihatidan Excelni tanqid qilishgan.

Sana bilan bog'liq muammolar[tahrir]

Excelning 2007 versiyasiga qadar va o'zida ham 1900-yil kabisa yil deb xato hisoblanib kelingan. Xato Lotus 1-2-3 da paydo bo'lgan va majburan Excelga targ'ib qilingan. 

Exceldagi tasvirlarning xatoligi[tahrir]

2007-yilning 22-sentabrida  muayyan holatlarda Excel 2007 noto'g'ri natijalarni ko'rsatishi to'g'risida xabar paydo bo'ldi. Bu matematik hisob jitob bilan bog'liq bo'lib, bu haqida bu yerda ma'lumot olishingiz mumkin. Muammo 2007-yil 9-oktabr sanasida maxsus patch ishlab chiqarilishi bilan hal qilindi. Bu xato Microsoft Excel 2016 da kuzatilmaydi.

Sh._qarang[tahrir]

Adabiyot[tahrir]

Havolalar[tahrir]

  • Обзор Microsoft Office Excel 2007
  • Шифрование документа и задание пароля для его открытия
  • Задание пароля для изменения документа
  • Защита листа или книги паролем