Maymunlar

Maymunlar (Negr) - primapiar turkumiga mansub yuksak rivojlangan sut emizuvchilar kenja turkumi. Umid ham shu kenja turkumga kiradi. M.lar keng va tor burunli M.lar guruhiga bo’linadi. Keng burunli M. Markaziy va Janubiy Amerikada, tor burunli M. Osiyo va Afrikada tarqalgan. Tor burunli M. martishkalar va odamsimon M. oilasiga boʻlinadi. Odamsimon M.ga shimpanze, gorilla, orangutan, gibbon kiradi. M. gavdasining uzunligi 16 sm dan (oʻynoqi maymunlar) 2 m gacha (gorilla). Vazni 400 g dan 200kg gacha. Daraxtda va yerda hayot kechiradi. Koʻpchilik M. qoʻl va oyogʻining bosh barmogʻi boshqa barmoqlariga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, daraxtlar shoxiga osilishga va buyumlarni ushlashga moslashgan. Barmoqlarida tirnoqlari bor; oʻmrov suyagi rivojlangan. M.ning koʻrish, eshitish va tuygʻu organlari yaxshi rivojlangan, hidni yaxshi sezmaydi. Bosh miyasi nisbatan yirik, bosh miya katta yarim sharlari yuzasida burmalar koʻp. Kalla qutisi skeleti yuz skeletiga nisbatan yirik. Mimika muskullari yaxshi rivojlangan. Tishlarining tuzilishi, soni, joylashishi odamnikiga oʻxshash. Lekin kurak tishlarining birmuncha yirik uzunroq va liastemasi (tish oraligʻi) boʻlishi bilan odamnikidan farq qiladi. Dumlari uzun (koata) yoki rudiment holatda (odamsimon maymunlar). Keng burunli maymunlar dumi gajaksimon shaklda. Urgʻochilarining sut bezlari bir juft, koʻkragida joylashgan. M. gala boʻlib yashaydi. Boʻgozlik davri 3—9 oy. 1—2 ta bola tugadi. Tutqinlikda ham koʻpayadi. M. asosan, oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi.

Odamlar bilan munosabati

Maymunlarning ko‘plab turlari odamlar bilan turlicha munosabatlarga ega. Ayrimlari uy hayvonlari sifatida boqiladi, boshqalari esa laboratoriyalarda yoki kosmik missiyalarda tajriba obyekti (model organizm) sifatida qo‘llaniladi. Ular qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazganda (tahdid solganda) yo‘q qilinadi yoki nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun xizmat qiluvchi hayvonlar sifatida foydalaniladi.

Ba’zi hududlarda ayrim maymun turlari qishloq xo‘jaligi uchun zarakunanda sifatida baholanadi va tijorat hamda tirikchilik uchun yetishtiriladigan ekinlarga katta zarar yetkazishi mumkin. Bu holat yo‘qolib ketish xavfi ostida turgan turlarni muhofaza qilishga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayrim vaziyatlarda esa fermerlarning yetkazilgan zarar darajasidan yuqori bo‘lishi mumkin.

Turistik hududlarda insonlarga o‘rganib qolgan maymunlar ham ba’zan zararkunanda sifatida qaraladi, chunki ular sayyohlarga hujum qilishi mumkin.