Johiliya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Johiliya (arab.— bilimsizlik holati, jaholat) — arablar tarixining islomdan ilgarigi davriga berilgan nom. Asosan, odamlar hayotida Iso (as) bilan Muhammad (as) oraligʻidagi paygʻambarsiz oʻtgan davr tushuniladi. J. tushunchasi Qurʼonning bir necha suralarida uchraydi. "J-h-l" oʻzakli "johiluna", "yajhaluna" shaklidagi soʻzlar ham yana bir qancha suralarda keladi. Ularning barchasi Malina suralaridan ekanligi, J. soʻzi 622 y. (hijra)dan oldingi zamon uchun ishlatilganiga dalildir. J. atamasining paydo boʻlishiga obʼyektiv sabablar bor edi. Zero islomdan oldingi arablarning koʻpchiligiga "jahl" tuygʻusi xos edi. Bu boshqalarga nisbatan beshafqat va vahshiyona munosabatda boʻlishda oʻz ifodasini topardi (qasos olish zarurati, goʻdak qizlarni tiriklayin koʻmish, oʻzga qabila vakiliga dushman sifatida qarash va b.). Islomdan ilgari Arabistonda qonunsizlik, axloqsizlik, zoʻravonlik hukm surgani uchun ham keyingi avlod oʻsha davrni haqli ravishda J. deb atagan. Bundan tashqari J. davri arablarining diniy tasavvurlari ham kam taraqqiy qilgan, sodda holda boʻlgani maʼlum. Ular asosan "vasaniya"da, yaʼni koʻpxudolikda boʻlganlar. Qadim zamonlardan beri barcha arablar uchun Makka sh.dagi Kaʼba ibodatxonasi muqaddas hisoblangan. xudolar panteoniga aylangan bu maskanda 300 dan ortiq sanam qoʻyilgan edi. Xubal hamda "Alloh qizlari" nomini olgan alLot, Manot va al-Uz za shu sanamlarning eng mashhurlari edi. Baʼzilar "Alloh" sanamiga sigʻinardilar. Ammo u islomdagi Allohdan farq qilar, maqomi jihatidan Yaxve, Zevs, Yupiter kabi bosh xudolarga teng qoʻyilgan boʻlsada, mavhum va koʻz ilgʻamas balandlikda deb tasavvur qilingani uchun uning ismi bilan bogʻliq ibodat muntazam ado etilmas edi. J. arablarining koʻpchiligi narigi dunyoga ishonmasdilar: faqat bu dunyo bor, yashaymizu — oʻlamiz. Bizning takdirimizni dahr (vaqt) hal qiladi, deb fikr yuritardilar (Josiya surasi, 24). Islom gʻalabasidan soʻng "daxriy" soʻzining "moʻmin"ga nisbatan antonim sifatida ishlatilganini shu bilan izohlash mumkin. Alloh toʻgʻrisida muayyan tushunchaga ega boʻlgan holda unga boshqa xudolarni sherik qilganlari sababli J. arablari "mushrik"lar degan nomni oldilar.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil