Fond bozori
—WD_item_Q19924911.jpg)
.jpg)
Fond bozori yoki qimmatli qogʻozlar bozori — moliya bozorining qimmatli qogʻozlar emissiyasi va ularning oldi-sotdisi bilan shugʻullanadigan sohasi. Fond bozori orqali korxonalar, davlat va boshqa emitentlar investitsiya mablagʻlarini jalb qilishi, investorlar esa qimmatli qogʻozlarni sotib olish orqali oʻz mablagʻlarini joylashtirishi mumkin.
Fond bozorining asosiy vazifalariga vaqtincha boʻsh pul mablagʻlarini investitsiyalarga yoʻnaltirish, kapitalni iqtisodiyotning turli tarmoqlari oʻrtasida qayta taqsimlash, emitentlarga moliyaviy resurslarni jalb qilish imkonini beradi. Shuningdek, qimmatli qogʻozlarning oldi-sotdisi uchun bozor mexanizmini taʼminlash kiradi. Davlat qimmatli qogʻozlari chiqarilishi orqali davlatning moliyaviy ehtiyojlarini moliyalashtirish ham fond bozorining muhim yoʻnalishlaridan biridir.
Bozor ishtirokchilari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Fond bozorining asosiy ishtirokchilari emitentlar va investorlardir. Emitentlar qimmatli qogʻozlarni chiqarib, mablagʻ jalb qiladi. Investorlar esa qimmatli qogʻozlarni sotib olib, kapitalini joylashtiradi. Investorlar jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar, banklar, sugʻurta tashkilotlari, investitsiya fondlari va boshqa institutsional investorlar boʻlishi mumkin.
Fond bozorida investorlar va emitentlar oʻrtasidagi operatsiyalarni amalga oshirishda investitsiya vositachilari, brokerlar, depozitariylar, kliring tashkilotlari va boshqa professional ishtirokchilar qatnashadi. Ularning faoliyati qonunchilik bilan tartibga solinadi[1].
Birlamchi va ikkilamchi bozor
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qimmatli qogʻozlar bozori qimmatli qogʻozlarning muomalaga chiqarilishi va savdo qilinish bosqichlariga koʻra birlamchi va ikkilamchi bozorlarga ajratiladi.
Birlamchi bozorda yangi chiqarilgan qimmatli qogʻozlar birinchi marta investorlar oʻrtasida joylashtiriladi. Bunda emitent qimmatli qogʻozlarni joylashtirish orqali mablagʻ jalb qiladi.
Ikkilamchi bozorda avval chiqarilgan qimmatli qogʻozlar investorlar oʻrtasida qayta sotiladi. Bunda bitimdan tushgan mablagʻ, odatda, toʻgʻridan-toʻgʻri emitentga emas, qimmatli qogʻozni sotayotgan egasiga oʻtadi. Ikkilamchi bozor investorlarning qimmatli qogʻozlarni sotish va sotib olish imkoniyatini taʼminlab, ularning likvidligini oshiradi.
Oʻzbekistonda davlat ishtirokidagi yirik korxonalar aksiyalarini fond birjasi orqali birlamchi (IPO) va ikkilamchi (SPO) ommaviy joylashtirish mexanizmlari ham qoʻllanadi[2].
Birja va birjadan tashqari bozor
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qimmatli qogʻozlar bilan savdo qilish usuliga koʻra bozor fond birjasi va birjadan tashqari bozor shakllarida amalga oshirilishi mumkin. Fond birjasida savdolar belgilangan qoidalar va savdo tizimlari asosida tashkil etiladi. Birjadan tashqari bozorda esa bitimlar birja savdo tizimidan tashqarida amalga oshiriladi.
Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bilan uyushgan savdolarning asosiy tashkilotchilaridan biri Toshkent respublika fond birjasi hisoblanadi. Birjada aksiyalar va obligatsiyalar kabi qimmatli qogʻozlar bilan savdolar amalga oshiriladi[3].
Oʻzbekistonda
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻzbekistonda fond bozorining shakllanishi Oʻzbekiston mustaqilligidan keyingi iqtisodiy islohotlar jarayoni bilan bogʻliq. Qimmatli qogʻozlar bozori faoliyatining huquqiy asoslari keyinchalik takomillashtirilib, hozirgi vaqtda bozor qimmatli qogʻozlar bozori va kapital bozoriga oid qonunchilik bilan tartibga solinadi.
2023-yilda qabul qilingan kapital bozorini rivojlantirishga oid Prezident qarorida kapital bozorining infratuzilmasini rivojlantirish, qimmatli qogʻozlar bozori ishtirokchilari faoliyatini takomillashtirish va xorijiy investorlar uchun bozor imkoniyatlarini kengaytirish boʻyicha choralar belgilangan[4].
Shuningdek qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida“. LexUZ. Qaraldi: 2026-yil 3-oktyabr.
- ↑ „Davlat ishtirokidagi yirik korxonalar aksiyalarini fond birjasida birlamchi va ikkilamchi ommaviy joylashtirish toʻgʻrisida“. LexUZ. Qaraldi: 2026-yil 3-oktyabr.
- ↑ „Respublika Fond Birjasi «TOSHKENT»“. Toshkent Respublika Fond Birjasi. Qaraldi: 2026-yil 3-oktyabr.
- ↑ „Kapital bozorini rivojlantirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida“. LexUZ. Qaraldi: 2026-yil 3-oktyabr.
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |