Kontent qismiga oʻtish

Flyuger

Vikipediya, erkin ensiklopediya

Flyuger (inglizcha: wind vane, weather vane yoki weathercock) – shamol yoʻnalishini koʻrsatuvchi asbob. Flyugerlar odatda binolarning tom qismiga bezak sifatida oʻrnatiladi. „Vane“ soʻzi qadimgi ingliz tilidagi „fana“, yaʼni „bayroq“ degan soʻzdan olingan.

Xoʻroz shaklidagi anʼanaviy flyuger – dunyo tomonlarini koʻrsatuvchi belgilarning ustiga oʻrnatiladi.

Flyugerlar nafaqat amaliy vazifani bajaradi, balki bezak sifatida ham ishlatiladi. Eng keng tarqalgan shakli – xoʻroz figurasi boʻlib, u toʻrt asosiy yoʻnalish (N – shimol, S – janub, E – sharq, W – gʻarb) belgilarining ustiga oʻrnatiladi. Ayrim flyugerlar kemalar, nayzalar yoki otlar shaklida ham boʻlishi mumkin. Barcha flyugerlarda ham yoʻnalishni koʻrsatuvchi oʻq mavjud emas. Shamol kuchli boʻlganida, figurali qism shamol qarama-qarshi tomonga buriladi va shamol esayotgan yoʻnalishni koʻrsatadi. Flyugerlar kichik shamol turbinalarida ham qoʻllaniladi. Bunday hollarda ular turbinalarning doimo shamol esayotgan yoʻnalishga qarab burilishini taʼminlaydi.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Flyugerlar kichik gorizontal oʻqdagi shamol turbinalarida ham qoʻllaniladi

Flyugerga oid eng qadimgi yozma manbalar eramizdan avvalgi 1800–1600-yillarga oid Bobil hududlariga borib taqaladi. „The Fable of the Willow“ nomli masalda odamlar „shamol yoʻnalishini aniqlash uchun flyugerga qaragani“ tasvirlanadi[1]. Eramizdan avvalgi 139-yilda Xitoyda yozilgan „Huainanzi“ asarida ip yoki lentaga oʻxshash vosita tilga olinadi. Baʼzi sharhlovchilar bu vositani shamol yoʻnalishini aniqlash uchun ishlatilgan „shamol kuzatuvchi yelpigʻich“ (hou feng shin, 侯風扇) deb talqin qilgan[2].

Afinadagi ellinistik davrga oid „Tower of the Winds“ (Shamollar minorasi) tomida qoʻlini oldinga choʻzgan holda tayoq ushlab turgan bronza Triton shaklidagi flyuger boʻlgan. U shamol yoʻnalishiga qarab aylanib turgan. Minoraning pastki qismida sakkizta yunon shamol xudolari tasvirlangan friz joylashgan. 8 metr balandlikdagi bu inshootda shuningdek, quyosh soati va ichki qismida suv soati mavjud boʻlgan. Qurilish eramizdan avvalgi taxminan 50-yilga toʻgʻri keladi[2].

Xitoyning Uch podshohlik davridagi (220–280-yillar) harbiy hujjatlarida shamol koʻrsatkichi „besh liang“ (wu liang, 五兩) deb atalgan. Bu nom u yasalgan materialning ogʻirligidan kelib chiqqan[3].

Uchinchi asrga kelib, Xitoyda flyugerlar qush shaklida yasalgan. Ular „shamolni koʻrsatuvchi qush“ (xiang feng wu, 相風烏) deb nomlangan. Chang'an shahridagi saroylar haqida yozilgan uchinchi asrga oid Miao Changyanning „Sanfu huangtu“ (三輔黃圖) nomli kitobida bunday qush shaklidagi flyuger minoraning tomida joylashgani aytiladi[3].

Eng qadimgi saqlanib qolgan xoʻroz shaklidagi flyugerlar – „Gallo di Ramperto“ boʻlib, u 820-yilda yasalgan va hozir Lombardiyaning Breshiya shahridagi „Museo di Santa Giulia“ muzeyida saqlanadi[4][5].

Pivo tayyorlashda ishlatiladigan maxsus quritish binolarida (Oast houses) havo oqimini boshqarish uchun shamol yoʻnalishiga qarab harakatlanuvchi koʻrsatkichlar oʻrnatilgan.

Rim papasi Leo IV (847–855-yillar oraligʻida faoliyat yuritgan) Qadimgi Avliyo Pyotr bazilikasi (yoki Konstantin davridagi qadimiy bazilika) tomiga xoʻroz shaklidagi shamol koʻrsatkichini oʻrnatgan edi[6].

Rim papasi Gregoriy I (590–604-yillarda faoliyat yuritgan) xoʻrozni „xristianlik uchun eng mos timsol“ deb hisoblagan. Uning fikricha, xoʻroz – Avliyo Pyotrning ramzi edi. Bu Injildagi Luqo 22:34 oyatiga ishora qiladi. Unda Iso Masih shogirdi Pyotrga: „Sen xoʻroz qichqirmasdan oldin meni uch marta inkor qilasan“, deb aytadi. Shu sababli xoʻroz Avliyo Pyotrning ramziga aylangan[7][8].

Natijada, xoʻroz tasvirlari cherkov minoralaridagi shamol yoʻnalishi koʻrsatkichlari sifatida asta-sekin qoʻllanila boshlandi. Toʻqqizinchi asrda, Rim papasi Nikolay I (858–867-yillarda faoliyat yuritgan) har bir cherkov minorasiga xoʻroz shaklidagi shamol yoʻnalishi koʻrsatkichini oʻrnatishni buyurdi[7][9][10].

Bayeux gobeleni (1070-yillarga oid) asarida bir odam Vestminster abbatligi tomiga xoʻroz shaklidagi shamol yoʻnalishi koʻrsatkichini oʻrnatayotgani tasvirlangan.

Bunday xoʻroz koʻrsatkichlarining kelib chiqishi haqida boshqa fikrlar ham mavjud. Ulardan biriga koʻra, bu belgilar ruhoniylarning hushyorligi va odamlarni ibodatga chorlash vazifasini anglatar edi[11].

Zamonaviy shamol koʻrsatkichi. Ushbu asbob shamol yoʻnalishini elektr signal orqali koʻrsatadi.

Yana bir nazariyaga koʻra, xoʻroz shaklidagi shamol koʻrsatkichlari aslida xristianlikka aloqador emas[12]. Ular quyosh timsoli boʻlgan belgi boʻlib, gotlardan kelib chiqqan deb hisoblanadi[13][14].

Baʼzi cherkovlarda flyugerlar avliyo homiyning ramzlari shaklida yasalgan. London shahrida bunday ikkita namunasi saqlanib qolgan. „St Peter upon Cornhill“ cherkovining shamol yoʻnalishi koʻrsatkichi xoʻroz shaklida emas, balki kalit koʻrinishida. „St Lawrence Jewry“ cherkovining shamol yoʻnalishi koʻrsatkichi esa panjara (gril) shaklida boʻlib, bu Avliyo Lavrentiyning ramzidir[15][16].

Dorothy Hay Jensen tomonidan chizilgan ajdaho shaklidagi fluger. Amerika Dizayn Indeksi, Milliy Sanʼat Galereyasi.

Dastlabki shamol koʻrsatkichlari murakkab bezakli koʻrsatgichlarga ega boʻlgan. Biroq zamonaviy shamol koʻrsatkichlari odatda soddalashtirilgan oʻqlar shaklida boʻladi. Bunday qurilmalar yoʻnalishlarni koʻrsatmaydi, chunki ular masofadan oʻqiladigan asbobga ulanadi. Shunday qurilmalardan biri Londondagi Qirollik Harbiy-dengiz floti binosining tomiga oʻrnatilgan. Bu shamol koʻrsatkichi bino ichidagi katta koʻrsatkichga mexanik tarzda ulangan boʻlib, bosh ofitserlar yigʻilish vaqtida shamol yoʻnalishidan doimiy xabardor boʻlishgan.

Zamonaviy „aerovanlar“ esa yoʻnalishni koʻrsatuvchi vaneni va anemometrni (shamol tezligini oʻlchaydigan asbob) birlashtiradi. Bu ikki qurilmaning bir vertikal oʻqda joylashuvi natijasida bir vaqtda har ikki maʼlumotni koordinatsiyalangan holda koʻrsatish mumkin boʻladi.

Dunyoning eng katta flyugerlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ginness rekordlar kitobiga koʻra, dunyoning eng katta shamol yoʻnalishi koʻrsatkichi Ispaniyaning Xeres shahrida joylashgan Tío Pepe sherry (uzum vinosi) reklamasidir.

Biroq, Michigan shtatidagi Montague shahri ham dunyodagi eng yirik „standart dizayndagi“ shamol koʻrsatkichga ega ekanligini daʼvo qiladi. Bu shamol koʻrsatkichi kemaning va oʻqning shaklida boʻlib, balandligi 48 fut (15 m), oʻqining uzunligi esa 26 fut (7.9 m)ni tashkil qiladi[17].

Yana bir daʼvogar Kanada hududidagi Yukondagi Whitehorse shahrida joylashgan. Bu shamol koʻrsatkichi aslida ekspluatatsiyadan chiqarilgan Douglas DC-3 CF-CPY samolyot boʻlib, aylanuvchi tayanch ustiga oʻrnatilgan. U Yukon transport muzeyi yonida, „Whitehorse“ xalqaro aeroporti yaqinida joylashgan[18]. Samolyot uchuvchilarga shamol yoʻnalishini aniqlashda yordam beradi, sayyohlar uchun diqqatga sazovor joy hisoblanadi va mahalliy aholi orasida mashhur. Bu ulkan shamol koʻrsatkichni harakatlantirish uchun atigi 5 tugun (taxminan 9,3 km/soat) shamol kifoya qiladi[19].

Dunyoning eng baland shamol koʻrsatkichlaridan biri deb hisoblanadigan yana bir inshoot Kanadaning Alberta provinsiyasidagi Westlock shahrida joylashgan. Bu anʼanaviy uslubdagi shamol koʻrsatkichi 50 fut (15 m) balandlikka ega boʻlib, ustiga 1942-yilda ishlab chiqarilgan „Case Model D“ traktori oʻrnatilgan. U Kanada traktor muzeyi hududida joylashgan.

Soʻzlashuv tilidagi (slang) maʼno

[tahrir | manbasini tahrirlash]

„Flyuger“ soʻzi baʼzida slangda oʻz fikrini tez-tez oʻzgartiradigan siyosatchiga nisbatan ishlatiladi. Quebec Milliy Assambleyasi bu soʻzning haqoratli tarzda ishlatilishini taqiqlagan. Bunga ushbu soʻzning qonunchilik yigʻilishida assambleya aʼzolari tomonidan bir necha bor ishlatilgani sabab boʻlgan[20].

Adabiy manbalarda eslatilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mis bilan qoplangan antiqa shamol yoʻnalishi koʻrsatkichi Kathryn Kenny tomonidan 1977-yilda chop etilgan „Xayoliy chigirtka siri“ (Trixie Belden seriyasi No18) nomli bolalar kitobi/Yosh kattalar kitobidagi sirning mavzusidir. ISBN 0-307-21589-X. Muqova.

Gallereya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Neumann J. and Parpola, S. (1989), „Wind Vanes in Ancient Mesopotamia, About 2000-1500BC,“ Bulleting of the American Meteorological Society, vol. 64, No. 10
  2. 1 2 Noble, Joseph V.; Price, Derek J. de Solla (October 1968). „The Water Clock in the Tower of the Winds“. American Journal of Archaeology. 72-jild, № 4. 345–355 (353)-bet. doi:10.2307/503828. JSTOR 503828. S2CID 193112893.
  3. 1 2 Needham, Joseph; Ling, Wang (1959), Science and Civilisation in China: Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth, 3-jild, Cambridge University Press, 478-bet
  4. ↑ Rossana Prestini, Vicende faustiniane, in AA.VV.,La chiesa e il monastero benedettino di San Faustino Maggiore in Brescia, Gruppo Banca Lombarda, La Scuola, Brescia 1999, 243-bet
  5. ↑ Fedele Savio, Gli antichi vescovi d’Italia. La Lombardia, Bergamo 1929, 188-bet
  6. ↑ ST PETER’S BASILICA.ORG – Providing information on St. Peter’s Basilica and Square in the Vatican City – The Treasury Museum
  7. 1 2 John G. R. Forlong, Encyclopedia of Religions: A-d – 471-bet
  8. ↑ ; George Latimer AppersonThe Antiquary: A Magazine Devoted to the Study of the Past. E. Stock, 1888 — 202-bet. 
  9. ↑ Jerry Adler; Andrew Lawler (June 2012). „How the Chicken Conquered the World“. Smithsonian.
  10. ↑ Bulletin of the Pennsylvania Museum. Pennsylvania Museum of Art, Pennsylvania Museum and School of Industrial Art, Philadelphia Museum of Art, 1906 — 14-bet. 
  11. ↑ Thomas Ignatius M. Forster, Circle of the Seasons, 18-bet
  12. ↑ William White, Notes and Queries
  13. ↑ Hargrave Jennings, Phallicism, 72-bet
  14. ↑ William Shepard Walsh, A Handy Book of Curious Information
  15. ↑ „History of London: Vanity and Wind“. Wordpress. 2016-yil 13-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 1-iyun.
  16. ↑ „Our Weather Vane“. St Lawrence Jewry. Qaraldi: 2016-yil 1-iyun.
  17. ↑ „The World's Largest Weather Vane - Ella Ellenwood“. 2012-yil 29-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 1-iyun.
  18. ↑ goytm.ca
  19. ↑ „DC-3 CF-CPY: The World's Largest Weather Vane - ExploreNorth“. ExploreNorth. Qaraldi: 2010-yil 13-fevral.
  20. ↑ „Quebec bans 'weathervane' insult“. Metro (2007-yil 17-oktyabr). 2007-yil 23-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 18-iyun.

Qoʻshimcha adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Bishop, Robert; Coblentz, Patricia (1981), A Gallery of American Weather Vanes and Whirligigs, New York: Dutton, ISBN 9780525931515
  • Burnell, Marcia (1991), Heritage Above: a tribute to Maine's tradition of weather vanes, Camden, ME: Down East Books, ISBN 9780892722785
  • Crépeau, Pierre; Portelance, Pauline (1990), Pointing at the Wind: the weather-vane collection of the Canadian Museum of Civilization, Hull, Quebec: Canadian Museum of Civilization, ISBN 9780660129044
  • Fitzgerald, Ken. Weathervanes & Whirligigs. New York: C. N. Potter, 1967. 
  • Kaye, Myrna (1975), Yankee Weathervanes, New York: Dutton, ISBN 9780525238591
  • Klamkin, Charles (1973), Weather Vanes: The history, design and manufacture of an American folk art, New York: Hawthorn Books, OCLC 756017
  • Lane Arts Council (Or.) (1994), Whirligigs & Weathervanes, Eugene, OR: Visual Arts Resources, OCLC 33052846
  • Lynch, Kenneth; Crowell, Andrew Durkee (1971), Weathervanes, Architectural Handbook series, Canterbury, CN: Canterbury Publishing Company, OCLC 1945107
  • Messent, Claude John Wilson (1937), The Weather Vanes of Norfolk & Norwich, Norwich: Fletcher & Son Limited, OCLC 5318669
  • Miller, Steve (1984), The Art of the Weathervane, Exton, PA: Schiffer Pub., ISBN 9780887400056
  • Mockridge, Patricia; Mockridge, Philip (1990), Weather Vanes of Great Britain, London: Hale, ISBN 9780709037224
  • Needham, Albert (1953), English Weather Vanes, their stories and legends from medieval to modern times, Haywards Heath, Sussex: C. Clarke, OCLC 1472757
  • Nesbitt, Ilse Buchert; Nesbitt, Alexander (1970), Weathercocks and Weathercreatures; some examples of early American folk art from the collection of the Shelburne Museum, Vermont, Newport, RI: Third & Elm Press, OCLC 155708
  • Neumann, J.; Paropla, S. (1989), Wind Vanes in Ancient Mesopotamia, About 2000-1500 B.C., Bulletin of the American Meteorological Society
  • Pagdin, W. E.. The Story of the Weather Cock. Stockton-on-Tees: E. Appleby, 1949. 
  • Reaveley, Mabel E.; Kunhardt, Priscilla (1984), Weathervane Secrets, Dublin, NH: W. L. Bauhan, ISBN 9780872330757
  • Westervelt, A. B.; Westervelt, W. T. (1982), American Antique Weather Vanes: The Complete Illustrated Westervelt Catalog of 1883, New York: Dover, ISBN 9780486243962

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vikiomborda „Weather vanes“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Flyuger&oldid=6194125" dan olindi