Donetsk toshkoʻmir havzasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Donetsk toshkoʻmir havzasi - Yevropadagi muhim koʻmirli havza. Ukrainaning Lugansk, Donetsk, Dnepropetrovsk, qisman Poltava, Harkov va RFning Rostov viloyatlarida joylashgan. Maydoni 60 ming km2. Shundan Ukrainadagisi 40 ming km2 dan koʻproq. Koʻmirning balans zaxirasi A+V+S, toifa boʻyicha 56 mlrd. t, S2 toifa buyicha 18,1 mlrd. t. Ukrainadagi koʻmirning zaxirasi yukrridagiga muvofiq 48,6 va 14,2 mlrd. t. D. t. h.ning tektonik tuzilishi Ukraina kristalli qalqoni bilan Voronej kristalli massivi oraligʻidagi sinklinoriydan iborat. Havzaning geologik tuzilishida yuqori paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralariga mansub choʻkindi jinslar ishtirok etgan. Koʻmir qatlamlari karbon davri yotqiziqlarida joylashgan. Bu yotqizikdar ohaktosh, argellit va alevrolitlardan tashkil topgan. D. t. h.ning koʻmirga samaradorligi oʻrta karbon davriga toʻgʻri keladi. D. t. h.da 330 ga yaqin koʻmir qatlami maʼlum. Bular quyi, oʻrta va yuqori karbon yotqiziklarida. Koʻmir tarkibidagi uchuvchan moddalarning miqdori va b. xossalariga koʻra D.t.h. koʻmiri 8 markaga bulingan. Yonganda 7150 kkal/kg dan 8600 kkal/kg gacha issiklik chiqaradi. D.t.h.ning gidrogeologik sharoiti qatlamlardan kumir olishga juda kulay. Shaxtalarni deyarli suv bosmaydi. D.t.h.da toshkoʻmir dastlab 1721 y. Kundaryuch daryosi oʻzanidan topilgan. 1864—70 y.larda havzaning birinchi geologik haritasi tuzilgan. Kumir dastlab oddiy usulda olingan. 1892—1926 y.larda mukammal geologik sʼyomka oʻtkazilgan. Dastlabki shaxta 1895 y.da Lugansk metallurgiya zdini yoqilgʻi bilan taʼminlash maqsadida qurilgan. D.t.h.da kumir shaxta usulida qazib olinadi. D.t.h. koʻmiri qora metallurgiya, issiklik elektr styasida va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyot[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil