Badghis Viloyati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Badghis

Province
Skyline of Badghis
35°0′0″N 63°45′0″E / 35.00000°N 63.75000°E / 35.00000; 63.75000 G OKoordinatalari: 35°0′0″N 63°45′0″E / 35.00000°N 63.75000°E / 35.00000; 63.75000 G O
Aholisi
 (2021)
559,297
[[File:|290px|Badghis xaritada]]
Badghis
Badghis

Bādghīs (dariy / pashtu . بادغیس) — Afgʻonistonning oʻttiz toʻrtta viloyatidan biri, mamlakat shimoli-gʻarbida, Turkmaniston bilan chegarada joylashgan . Bu qashshoqlik darajasi eng yuqori bo'lgan mamlakatning eng kam rivojlangan viloyatlaridan biri hisoblanadi.[1] Poytaxti Qal'a i Naw, eng gavjum shahar va tuman esa Bala Murg'ob . O'rta asrlar G'arjiston viloyatining tarixiy poytaxti bo'lgan Marv al-Rud o'rta asr shahri xarobalari zamonaviy Bala Murg'ob shahri yaqinidagi viloyatda joylashgan.

Geografiyasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Badghis viloyati Afg'onistonning shimoli-g'arbiy qismidagi alohida tepaliklarda joylashgan va Hirot, G'or va Faryob viloyatlari hamda Turkmaniston bilan chegaradosh. Viloyatning umumiy maydoni 20,591 ni tashkil qiladi km 2 .[2] Viloyatda gidrologik jihatdan sugʻorish uchun ishlatiladigan Murgʻob daryosi ustunlik qiladi.[3] U bir necha tog'larni o'z ichiga oladi, lekin asosan jarliklar bilan bo'lingan tepaliklar bilan ajralib turadi.[4]

Viloyat juda shamolli; "Badghis" nomi forscha " bâd-khiz " birikmasining buzilishi bo'lib, "shamol manbai" degan ma'noni anglatadi, viloyatga shimol va shimoli-g'arbdan esayotgan dasht shamollariga ishora qiladi. Uning shimoliy chegarasi Qoraqum choʻlining Saraxs choʻli deb atalgan qismining chekkasigacha choʻzilgan. Shimoliy Badghisda mahalliy “ chul[5] nomi bilan tanilgan, turkman -afgʻon chegarasi oʻtgan lyoss va boshqa eol tuzilmalari kiradi.[6] Turkmaniston chegarasida Badxiz-Qorabil yarim cho'lidagi Badxiz davlat qo'riqxonasi joylashgan.[7]

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Arablar istilosidan oldin viloyat Badghis qirolligining markazi boʻlib, uning shohi Tarxon Tirek milodiy 709 yilda Umaviylar bosqiniga qarshilik koʻrsatgan. Arablar istilosidan keyin viloyat qoʻzgʻolon koʻtargan va u miloddan avvalgi 1000-yilgacha diniy muxoliflar uchun boshpana boʻlib xizmat qilgan.[4] Badghisning ajoyib yaylovlari XV asrda temuriylar sulolasi tomonidan yozgi yaylov sifatida foydalanilgan. 19-asr oxiriga kelib viloyat turkmanlar bosqinlari natijasida vayron boʻldi.[4] 1964-yilda viloyat Hirot viloyati va Meymane viloyatining bir qismidan oʻyib olindi.

Viloyat 2001-yilda Amerika bosqinidan oldin Tolibon tomonidan harbiy hujumda qoʻlga olingan oxirgi viloyatlardan biri edi. Qo'shma Shtatlar harbiy harakatlar boshlaganligi sababli, viloyat Shimoliy ittifoq kuchlari tomonidan tezda qaytarib olindi.  Badghisviloyati 2021-yilda Tolibonning toʻliq nazoratiga oʻtdi.

2022-yil yanvar oyida viloyatda 5,3 magnitudali zilzila sodir boʻlib, oʻnlab odamlar halok boʻlgan edi.[8]

Demografiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Afg'onistonning qolgan qismida bo'lgani kabi, aholi sonining aniq raqamlari mavjud emas. Afgʻoniston Qishloq joylarini tiklash va rivojlantirish vazirligi (MRRD) BMTning Qochqinlar boʻyicha Oliy komissarligi va Afgʻoniston Milliy statistika va axborot boshqarmasi (NSIA) bilan birgalikda 2021-yilda viloyat aholisining soni 559 297 kishini tashkil qiladi.[9] 2013-yilda Badghisning erkak aholisi 241.200 kishini tashkil etgan boʻlsa, ayollar soni 230.700 kishini tashkil etgan boʻlsa, bu yilgi maʼlumotlarga koʻra, hozirda tojiklar koʻpchilikni tashkil etadi, bu esa viloyat aholisining 62 foizini tashkil qiladi. Qolgan 38% asosan pushtunlar (28%) va undan kichikroq hazoralar, oʻzbeklar, turkmanlar va baluchlardan iborat .[10]

Siyosat[tahrir | manbasini tahrirlash]

  Asosiy siyosiy partiyalar:[11]

  • Jamiyat-e Islomiy (Afg'oniston Islomiy Jamiyati)
  • Hizb-e Islomi Gulbiddin
  • Hirot Islom Kengashi

Viloyatda Ispaniya boshchiligidagi viloyatni qayta qurish guruhi bo'lgan.[11] 2019-yil yanvar oyida 75-Reynjer polkida xizmat qilayotgan Texaslik AQSh harbiy xizmatchisi provinsiyadagi jangovar operatsiya chogʻida oʻlim bilan yaralangan edi.

Iqtisodiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Badghis mamlakatning o'ttiz to'rtta viloyati ichida eng kam rivojlangan viloyatlardan biri hisoblanadi.[12] Unda nafaqat infratuzilma va yoʻllar yomon, balki doimiy suv tanqisligi ham mavjud.[12][13] Qishloq xoʻjaligi aholi daromadining asosiy manbai boʻlib, Murgʻob daryosining mavjudligi mavjud yerlarni dehqonchilikka yaroqli holga keltiradi. Viloyat 1990-yillarning oxirida boshlangan va davom etayotgan kuchli qurg'oqchilikdan aziyat chekdi. Bu o'n minglab aholining Hirot tashqarisidagi qochqinlar lagerlariga qochishiga sabab bo'ldi.[14] Qurg'oqchilik 2001-yildan buyon o'rmonlarning haddan tashqari kesilishi tufayli kuchaydi[13] Badghis pista yetishtirish boʻyicha Afgʻonistonda yetakchi viloyat hisoblanadi. Shuningdek, u mamlakatning gilamchilik sohalaridan biridir. Viloyatda 1970-yillarning oxirigacha qorakoʻl qoʻylari yetishtirildi.[4]

Transport[tahrir | manbasini tahrirlash]

Badghis viloyati yetarli transport yoʻqligidan aziyat chekmoqda. Viloyatda yagona aeroport mavjud -- Qala i Naw aeroporti (QAQN), u yengil samolyotlarni boshqarishga qodir.[15] 233 ustida ishlang 2012-yilda Afgʻoniston halqa yoʻlining kilometrlik qismi qaytadan ishga tushirildi[16] Bu qism janubi-gʻarbda Balo Murgʻobni Hirot bilan, shimoli-sharqda esa Maymana va Mozori Sharif bilan bogʻlaydi.

Sog'liqni saqlash[tahrir | manbasini tahrirlash]

Toza ichimlik suvi bilan taʼminlangan uy xoʻjaliklarining ulushi 2005- yildagi 11,6 foizdan 2011- yilda 1 foizga tushdi[17] Malakali tugʻruqxona xodimlari ishtirok etgan tugʻilish ulushi 2005- yildagi 15 foizdan 2011- yilda 17 foizgacha koʻtarildi[17] Hukumatning 2007- yildagi rasmiy ma'lumotlariga ko'ra,Badghis aholisining 17 foizi toza ichimlik suvi bilan ta'minlangan, tug'ilishning atigi 1 foizi malakali mutaxassislar tomonidan kuzatilgan.[18]

Ta'lim[tahrir | manbasini tahrirlash]

Taʼlim vazrligi maʼlumotlariga koʻra, 457 ta maktabdan 75 tasi oliy, qolganlari esa boshlangʻich va oʻrta maktablardir. 120 000 ga yaqin talaba bor, ularning 35 foizi talaba qizlardir. Viloyatda bitta qishloq xoʻjaligi kasb-hunar litseyi va bir doyalar malakasini oshirish instituti ham faoliyat koʻrsatmoqda. Biroq, 2007- yil holatiga ko'ra, umumiy savodxonlik darajasi atigi 9,5% ni tashkil etdi.[18]

Tumanlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Badghis districts.png

Bodgʻis viloyati yetti tumanga boʻlingan.[19]

  • Ab Kamari
  • G'ormach tumani
  • Javand tumani
  • Muqur tumani
  • Bala Murg'ob tumani
  • Qodis tumani
  • Qal'a va Nav tumani

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Afg'oniston viloyatlari

Eslatmalar va havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. https://mppn.org/new-afghan-multidimensional-poverty-report/
  2. Bosworth, C. E.; Balland, D.. "BAÚD¨GÚÈS". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica. United States: Columbia University. Archived from the original on 2 January 2009. https://web.archive.org/web/20090102191649/http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f4/v3f4a026.html. 
  3. Shroder, John F. „Hari Rud – Murghab River Basin“,. Transboundary Water Resources in Afghanistan: Climate Change and Land-Use Implications. Saint Louis: Elsevier, 2016 — 410–412 bet. ISBN 978-0-12-801861-3. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Paul, Jürgen (2010). "Bādghīs". Encyclopaedia of Islam. 2010–1 (3rd nashri). Brill Publishers. ISBN 9789004183902. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badghis-COM_23471?s.num=19. Qaraldi: 10 June 2021. 
  5. Wily, Liz Alden „Glossary“,. Looking for Peace on the Pastures: Rural Land Relations in Afghanistan. Kabul, Afghanistan: Afghanistan Research and Evaluation Unit, 2004 — ii bet. 
  6. Wikisource-logo.svg Chisholm, Hugh, ed. (1911) "Badghis" Encyclopædia Britannica 3 (11chi nashri) Cambridge University Press 
  7. „Badkhiz-Karabil semi-desert (PA1306)“. National Geographic. 8-mart 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  8. „26 dead in twin Afghanistan earthquakes as rescuers search for survivors“ (en). The Independent (18-yanvar 2022-yil). Qaraldi: 20-yanvar 2022-yil.
  9. „Project Development Plan: Badghis Provincial Profile“. Afghanistan Ministry of Rural Rehabilitation and Development. 2-dekabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  10. „Badghis - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School“. nps.edu. Qaraldi: 11-may 2020-yil.
  11. 11,0 11,1 „Badghis Provincial Overview“. Naval Postgraduate School. 12-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  12. 12,0 12,1 „Background profile of Badghis province“. Pajhwok Afghan News.
  13. 13,0 13,1 „Provincial profile for Badghis Province“. Regional Rural Economic Regeneration Strategies (RRERS). Naval Postgraduate School. 12-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  14. Sarwar, Mustafa. „Almost Two-Thirds Of Afghanistan Hit By Drought“. Gandhara (5-iyun 2018-yil).
  15. „Qala-i-Naw Airport“. Islamic Republic of Afghanistan Ministry of Transport and Civil Aviation. 27-sentabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  16. „Ring Road Construction Restarts After Five Years“. Tolo News (27-avgust 2012-yil).
  17. 17,0 17,1 „Badghis Province“. Civil-Military Fusion Centre. 31-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  18. 18,0 18,1 „Badghis Province In A Glance“. Afghanistan Provincial Health Profile: Situational Analysis of Provincial Health Services. MoPH HMIS Department. 12-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  19. „Province of Badghis: A Socio-Economic and Demographic Profile“. UNFPA (2003). 12-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Andoza:Geographic location