Ayiqtovondoshlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ayiqtovondoshlar (Ranuncula-seaye) – ikkipallalilar sin-fining ayritojlilar kenja sinfiga mansub o‘simliklar oilasi. A. asosan ko‘p yillik (ba’zilari bir yillik) o‘t. Buta yoki chala buta turlari ham uchraydi. Bar-glari ketma-ket (ba’zi turlarida qarama-qarshi) o‘rnashgan, ko‘pincha yon bargchasiz, panjasimon – o‘yma yoki qirqma, oddiy (ba’zilarida murakkab). Gullari ikki jinsli, ko‘pchilik turlarida to‘g‘ri (akti-nomorf), ayrim turlarida qiyshiq (zigo-morf). Gulqo‘rg‘oni oddiy yoki qo‘shqavat. Sallagul (Paeonia), suvyig‘ar (Aquilegia), parpi (Aconitum), isfarak (Delphinium), ayiktovon (Ranunculus) kabi turkumlarga mansub o‘simliklarning gulkosasi, ko‘pchilik turlarida esa gultojlari ham besh bargli. Aksariyat turlarida changchi va urug‘chilar ko‘p. Mevalari – bargak yoki yong‘oqcha, kamdan-kam hollarda ko‘sakcha shaklida. A.ning 1500 ga yaqin turi bor. Tropik zonadan boshlab shimolidagi barcha mintaqalarda uchraydi. Markaziy Osi-yoda 200 dan ziyod turi (25 turkumi) bor. O‘zbekistonda A.ning ayiktovon, isfa-rak, pufanak (Anemone), adonis (Adonis), suvyig‘ar kabi turkumlariga mansub juda ko‘p turlari o‘sadi. Ba’zilari, mas, sal-lagul, isfarak, suvyig‘ar xushmanzara o‘simlik, ayrimlari esa, mas, adonis, ayiqtovon, parpilar dorivor o‘simlik. A.ning ayiqtovon, parpi singari tur-kumlariga mansub turlarning tarkibida zaharli moddalar (alkaloid va glikozidlar) bor. Shu sababli bundam o‘simliklar o‘sgan o‘tloqlarda mol boqish xavfli.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil