Apelsin

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Apelsin, po‘rtaxol (Citrus sinensis – gollandcha appelsien – aynan xitoy olmasi) – rutadoshlar (apel-singullilar oilasi)ning sitruslar turkumiga mansub doim yashil daraxt va buta. Vatani – Birma va Janubi-G‘arbiy Xitoy. Yovvoyi holda uchramaydi. Tropik va subtropik mamlakatlarda qadimdan madaniylashtirilgan (Xitoyda 2 ming yildan beri, Janubiy Yevropada 15-asrdan, Kavkazning Qora dengiz buylarida 11-asrdan). Bo‘yi 6 – 12 m. Shox va novdalarida ingichka tikanlari bor. Bargi tu-xum shaklida, hosili asosan noyabr-dekabr oylarida yetiladi. Mevasi dumaloq yoki tuxumsimon, sargish yoxud qizg‘ish, vazni 300 – 400 g, ta’mi nordon, tarkibida 12% qand, 1 – 2% limon kislota, 0,9% oqsil, A, V, S vitaminlar va efir moyi (po‘stida) bor. A. ho‘l meva holida is-te’mol qilinadi; undan sharbat, kompot, qiyom va murabbo tayyorlanadi, po‘stidan olinadigan moy atir-upa va konditer sanoatida qo‘llaniladi. Hosildorligi 200 – 250 s/ga cha boradi. 300 ga yaqin navi bor. Vashington navel, Silliqpo‘st, Korolyok 100 va boshqa navlari ko‘p ekiladi. Eqilgandan so‘ng 3 – 4 yilda hosilga kiradi. Issiqsevar va namsevar. Qulay sharoitlarda 75 yildan ortiq yashaydi va hosil beradi. Trifoliat, bigardiya, 576mahalliy navlar urug‘laridan chiqqan nihollarga payvand qilinadi. 4x2,5 m sxemada ekiladi. temperatura – 10°da yer usti qismi butunlay nobud bo‘ladi. A. AQSH, Ispaniya, Italiya, Xitoy, Turkiyada hamda Gruziyaning g‘arbida ko‘p yetishtiriladi. O‘zbekiston va Tojikistonda usti yopi-ladigan maxsus uzun o‘ra (transheya)larda, issiqxonalarda o‘stiriladi (yana qarang Si-trus mevalar).

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil