Animalistika

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Animalistika (lot. animal – hayvon) – tasviriy san’atda hayvonlarni tasvirlash. Bu sohada ish-lovchi rassom va haykaltarosh anima-list deb ataladi. Tabiatning ajoyib mahsuli bo‘lgan hayvonot olami – suv-da, quruqlikda yashovchilar, qushlar insonni juda qadimdan qiziqtirgan, 526hayvonot dunyosi umuman inson uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Ibtidoiy inson ibtidoiy sanat na-munalarida ov manzaralarini, hayvonlarning turli sharoitda harakat va holatini aks et-tirgan. Qadimda ko‘pgina hayvonlarni ilohiy hisoblaganlar (jumladan, tur-kiy xalqlarda ona buri va, b.), tasviriy san’at asarlarida inson bilan hayvonni uyg‘unlashtirib ko‘rsatganlar (sfinks, grifonlar). Qad. Xitoy, Yaponiyada hayvon tasviri bezak va mahobatli mu-jassamotlarda ko‘p uchraydi. 17-asr gol-land tasviriy san’atida hayvonlarni tasvirlash maxsus janrga aylandi. 18-asrdan rus tasviriy san’atida A. jan-ri rivojlana boshladi (I. Groot, P. Klodt). A. xalq ijodida keng tarqalgan. Ayrim Sharq mamlakatlarida, ayniqsa Myanma (Birma), Kambodja (Kampuchiya), Hindistonda me’moriy inshootlar qadimdan hayvonlar tasviri bilan uyg‘unlashtirib bunyod etilgan. Turki-stonda, jumladan O‘zbekiston hududida A. juda qadimdan rivojlangan. Dast-labki hayvon tasvirlari (qoyatosh rasmlari, sopol buyumlar bezagi, haykallar) ibtidoiy davrda va undan keyingi ja-miyatda yaratilgan (neolit, eneolit, jez davrida yaratilgan kulollik buyumlaridagi handasiy shakllar hayvon – si-gir, qushlar, xoldor sirtlon tasvirlari bilan to‘ldirildi; Amudaryo xazinasidagi oltin buyumlarda ho‘kiz, echki, ilon va boshqa tasvirlari). Yana qarang Saklar madaniya-ti, Skiflar san’ati. Saqlanib qolgan devoriy rasmlarda (qarang Dalvarzintepa, Afrosiyob devoriy rasmlari, Tuproq qal’a devoriy rasmlari), amaliy bezak san’ati (mato, ziynat buyumlari, bez-akli idishlar va boshqalar)da ham hayvon tas-virlari uchraydi. Arablar istilosidan keyin A. janri tushkunlikka uchrab, o‘rnini ko‘proq girih, islimiy naqshlar egalladi. Shunga qaramay, miniatyura asarlarida hayvon va qushlar tasviri ko‘p. Bezak san’atida ham mavjud: o‘yma va bo‘yama naqshlarda hayvon va qushlar uslublashtirib bo‘lsa hamki ifodalan-gan, o‘yinchoq haykalchalarda, asosan, hayvonlar shakli tasvirlangan; shoyi matoda afsonaviy mahduqlar (7–9-asrlar), ganch o‘ymakorligida qanotli sherlar, dev va boshqa (Termizshohlar saroyida, 12-asr); shisha buyumlarda hayvon shakli (ho‘kiz boshi, Samarqand muzeyida; baliq shaklidagi billur idishcha, Ermitajda) va boshqa tasvirlar, Samarqanddagi Sherdor Madrasa peshtoqiga sher, Buxorodagi De-vonbegi madrasasi qanosiga afsonaviy semurg‘ qush, kiyik tasvirlari ishlangan. O‘zbek haykaltaroshlari A. Boymatov, P. va M. Ivanov, E. Aliyev, I. Jabborov va boshqa ijodida ham hayvonlar tasviri uch-raydi. O‘zbek xalq ijodida A. janri (U. Jo‘raqulov, H. Rahimova, A. Muxtorov va boshqa ustalar ijodida) keng rivojlangan.Nemat Abdullayev.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil