Analogiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Analogiya (yun. analogia — muvofiqlik, aynanlik, o‘xshashlik) — 1) (falsafada) predmet va hodisalarda bi-ror xususiyatning o‘xshashligi. Mantikda A. yordamida ikki predmetning kanday-dir bir xususiyati o‘xshasa, boshqa xususiyatlari ham o‘xshashligi haqida xulosa chiqariladi. Chiqarilgan xulosaning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini bilish uchun uni amaliyotda tekshirib va sinab ko‘rish lozim; 2) (huquqda) biror tayin harakat qonunda bevosita ko‘rsatilmagan holda shunga o‘xshash hodisani ko‘zda tutadigan huquqiy normani mazkur harakatga tatbiq etish. Huquqning ayrim tarmoqlarida, jumladan fuqarolik huquqida biror xil da’vo to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatilmagan bo‘lsa, sud shunga o‘xshash munosabat-larni ko‘zda tutadigan boshqa qonunni qo‘llaydi. Jinoyat qonunida 1959 yilgacha qo‘llanib kelingan bu qoida O‘zR Jino-yat kodeksidan chiqarib tashlangan. O‘zR JKning 4-moddasida ko‘rsatilishicha, sodir etilgan qilmishning jinoiyli-gi, jazoga sazovorligi va boshqa huquqiy oqibatlari faqat Jinoyat kodeksi bilan belgilanadi. O‘zR JKning 9-moddasiga binoan, shaxs qonunda belgilangan tar-tibda aybi isbotlansagina javobgar bo‘ladi; 3) (tilshunoslikda) til unsur-larining (so‘z yasalishi, shakl yasalishi va boshqa holatlarda) muayyan munosabat ta’-sirida aynanlik kasb etishi. Mac, "ko‘r" ob’ektli fe’lga "qara" ob’ektsiz fe’l sinonim bo‘lib kelishi (uchishini ko‘r — qara), "ko‘r" ko‘makchi fe’lga "boq" fe’lning sinonim bo‘lishi (qilib ko‘r — boq); 4) (biologiyada) turli manbalar-dan kelib chiqqan, lekin bir xil vazifa-ni bajaradigan, tashqi ko‘rinishi ham ana shu vazifaga moslangan ozmi-ko‘pmi bir-biriga o‘xshab ketadigan organlar va bo‘laklarning o‘xshashligi. Bajaradigan vazifalari bir xil, lekin kelib chiqishi turlicha bo‘lgan organlar analogik organ-lar deb ataladi. Bularga qush va kapa-laklar qanoti, baliq va qisqichbaqalar jabrasi, zirk va do‘lanalar tikani mi-sol bo‘la oladi. Analogik organlarning o‘xshashligi faqat tashqi tomondan. Ularning embrional rivojlanishi-da katta tafovut bor. Mac, qush qanoti maxsus oyoq murtagidan paydo bo‘ladi, hasharot qanoti esa teridan o‘sib chiqadi. Zirkning tikani ko‘rinishi o‘zgargan barg , do‘lananing tikani esa ko‘rinishi o‘zgargan shoxchadir.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil