Analitik kimyo

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Analitik kimyo — moddalar tarkibini aniqlash usullari haqidagi fan. U sifat analizi va miqdoriy analizga bo‘linadi.

Tarixi[tahrir]

Analitik kimyoning vujudga kelishi va rivojlanishi turli ishlab chiqarish sohalarining paydo bo‘lishi va taraqqiy etishi bilan bog‘liq. Miqdoriy analiz rudalar va tayyor mahsulotlar tarkibidagi oltin, kumush va boshqa metallarning miqdorini aniqlashdan iborat bo‘lgan edi; keyinroq borib, u ilmiy asosda yo‘lga qo‘yildi. Hozirgi zamon kimyosining tug‘ilish davri (17-asr o‘rtasi — 18-asr oxiri)da analitik kimyo moddalarning kimyoviy tarkibini o‘rganadigan fan deb hisoblanardi. 17-asr o‘rtalarida Robert Boyl suvli eritmalardagi anorganik moddalarning miqdoriy analiziga asos soldi. 19-asr boshida Jozef Gey-Lussak hajmiy analizni, o‘sha asrning o‘rtasida esa R. Bunzen va R. Kirxgof spektral analiz asoslarini ishlab chiqishdi. 20-asrda Analitik kimyoga fizik va fizik-kimyoviy usullar (masalan, kolorimetriya, rentgen, lyuminessensiya, elektron mikroskopiya, elektr analiz usullari va b.) tobora ko‘proq joriy etildi. Shu bilan bir vaqtda analitik kimyo amaliy maqsadlarda keng qo‘llanila boshladi.

Turlari[tahrir]

Tekshirish obyektiga ko‘ra analitik kimyoni anorganik moddalar analizi va organik moddalar analiziga bo‘lish rasm bo‘lgan. Anorganik moddalarning sifat analizida eritmadagi ionlarni topish uchun, odatda, yaxshi seziladigan har xil (rang hosil bo‘lishi yoki eritma rangining keskin o‘zgarishi, gaz ajralib chiqishi kabi jarayonlar bilan boradigan) reaksiyalardan foydalaniladi. Organik moddalarning sifat analizida esa maxsus usullar qo‘llaniladi. Oddiy modda yoki biror birikmadagi elementning miqdorini aniqlashda uning biror fizik xossasi (masalan, og‘irligi, hajmi, zichligi, nur sindirish ko‘rsatkichi, elektr o‘tkazuvchanligi, sirt tarangligi va hokazolar) o‘lchanadi. Element yoki moddalar miqdori va o‘lchanadigan fizik xossalar o‘rtasida analitik yoki grafik ifodalangan maʼlum funksional bog‘liqlik bo‘lishi kerak. Vazniy analiz va titrlash usullari modda miqdori bilan uning og‘irligi yoki hajmi orasida to‘g‘ri proporsional bog‘liqlik saqlanishiga asoslanadi. Spektral usullarda element miqdori bilan analitik spektr chiziqlarining ravshanlik darajasi o‘rtasidagi proporsional bog‘liqlikka maʼlum chegarada rioya qilinadi. Fotometrik analizda esa moddaning konsentratsiyasi bilan nurning yutilishi o‘rtasidagi proporsional bog‘liqlik eʼtiborga olinadi. Element (modda) miqdorini o‘lchashdan avval, odatda, u boyitiladi va aniqlanadigan element qulay birikma holida ajratib olinadi. Ko‘pchilik usullar selektiv va sezgir bo‘lmaganligi uchun moddalarning miqdorini o‘lchashda ularni guruhlarga bo‘lib, ayrim elementlarni cho‘ktirib, haydab, ekstraksiyalab ajratish katta ahamiyatga ega. Birga bo‘ladigan ko‘pchilik ionlarning cho‘kishiga va ekstraksiyalanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun ularni barqaror kompleks ionlarga aylantirish mumkin. Aniqlanadigan elementni eritmadan elektroliz qilib erkin holda yoki oksid holida ajratib olsa bo‘ladi. Maʼlum sharoitni tanlab, bir xil elementlarni elektrodda cho‘ktirib, boshqalarini esa eritmada qoldirishga erishiladi. Ko‘pchilik metallarning oz miqdorini ajratib olish uchun ichki elektroliz usuli qo‘llaniladi. Eng qulay ajratish usullaridan biri xromatografiya hisoblanadi. Organik analizda elementlar miqdorini aniqlash uchun modda avval SO2, N2O, N2, NH3 va hokazolargacha parchalanadi. Keyinchalik ularning miqdori anorganik analiz usullarida aniqlanadi. Miqdoriy elementar analiz birikmaning brutto-formulasini aniqlash imkoniyatini beradi. Organik birikmalarning struktura formulasini aniqlash uchun funksional analiz o‘tkaziladi. Unda har qaysi funksional guruh uchun tavsifli reaksiyalardan foydalaniladi. Tabiat va sanoat obyektlaridagi elementlarning nihoyatda oz miqdorini aniqlash zarur bo‘lgani uchun analitik usullar (mikrokimyoviy, ultramikrokimyoviy va yarim-mikrokimyoviy usullar)ning sezgirligini oshirish yo‘lida ishlar olib borilmoqda. O‘zbekistonda A.k-.ni rivojlantirishga Sh. T. Tolipov, N. A. Parpiyev va boshqa olimlar katta hissa qo‘shdilar.


Adabiyotlar[tahrir]

  • Mirkomilov A M., Analitik kimyo, T., 1996.