Ampelografiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ampelografiya, tokshunoslik (yun. ampelos – uzum va grafiya) – tok turlari va navlarini o‘rganadigan fan. "A." terminini birinchi marta polyak ta-biatshunosi F. Ya. Saks (1661) qo‘llagan. A.ning ilmiy asoslarini ispan olimi S. Klemente tavsiflab bergan (1806). A. umumiy va xususiy A.ga bo‘linadi. Umumiy A. tok navlari sistematikasi, tasnifi, kelib chiqishi va tarqalishi, shuningdek tadqiqotlar hamda qiyosiy A. usullarini o‘rganadi. Xususiy A. tok navining botanik ta’rifi, ularning agrobiologik va xo‘jalik nuqtai nazaridan texnologik ta’rifi hamda navlarni r-nlashtirish masalalari bilan shug‘ullanadi. Tok navlarini tavsif-lashda Xalqaro ampelografiya komis-siyasi ta’sis etgan (Vena, 1873) yagona tizim qabul qilingan. A. tadqiqotlari ampelografik kolleksiyalarda, dav-lat nav sinash uchastkalari va uzumchilik xo‘jaliklarida, yovvoyi toklar bo‘yicha esa ular o‘sadigan hududlarda o‘tkaziladi. Tadqiqotlar natijalari davriy nashr etiladigan kataloglar va "Ampelografiya" ilmiy to‘plamlarida e’lon qilinadi. Tok mevasi – uzumni baholashda qand miqdori, kimyoviy tar-kibi, yetilish davri, qaysi maqsadda foy-dalanish tomonlari hisobga olinadi. A. tadqiqotlari materiallari alohida kitob holida nashr etiladi, davriy nashrlarda yoritib boriladi, shuningdek Parijdagi Xalqaro uzumchilik va vinochilik byurosi nashr etadigan Xalqaro tok navlari registri (ro‘yxati)da e’lon qilinadi. A.ni rivojlantirishda ampe-lograf olimlardan M. A. Lazarevskiy, A. M. Negrul, P. X. Kiskin, Ye. A. Pa-nasevich, Ye. B. Ivanov, M. M. Mirzayev va boshqalarning hissasi katta.A. tok genofondini o‘rganish va uzumchilik bo‘yicha ma’lumotlar bankini yara-tishda katta ahamiyatga ega. A. asosida tokzorlardan yuqori hosil olishning ilmiy jihatdan asoslangan texnologiya tadbirlari ishlab chiqiladi, har bir vi-441loyat tuproq-iqlim sharoitiga qarab tok navlari tanlanadi va tavsiya qilinadi. Mas, Samarqand viloyati, asosan, mayiz-bop uzum yetishtirishga ixtisoslashgan. O‘zbekistonda tokning 100dan ortiq mahalliy va chetdan keltirilgan navlari o‘stirilmoqda. Keyingi 25–30 yil ichida seleksioner olimlar tanlash va cha-tishtirish yo‘li bilan bir qancha yangi tok navlarini yaratdilar (Rizamat, Soyaki, O‘zbekiston muskati va boshqalar).Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Jo‘rayev.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil