Aldegidlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Aldegidlar, RCHO – moleku-lasida organik radikal (R) va vodorod atomi bilan bogʻlangan karbonil guruhi (>C=O) boʻlgan organik birikmalar. Al-degid guruhi (–SNO)ning qanday radikal bilan birikkanligiga qarab toʻyingan, toʻyinmagan, aromatik va geterotsiklik A. boʻlishi mumkin. A.ni atashda tegish-li organik kislotalarning nomlaridan foydalaniladi. Mas, chumoli kislotaga toʻgʻri kelgani chumoli aldegid yoki for-maldegid, sirka kislotaga toʻgʻri kelgani sirka aldegid yoki atsetaldegid dey-iladi. Jeneva nomenklaturasi boʻyicha A.ni atash uchun uglevodorodlar nomi yoniga al qoʻshimchasi qoʻyiladi. Mac, HCHO metanal, SN3SNO etanal. Ba’-zi A. tasodifiy nomlarga ega; mas, fur-furol A. birlamchi spirtlarni oksid-lash, organik kislotalar hosilalarini qaytarish va boshqa usullar bilan olinadi. Ular juda tez reaksiyaga kirishuvchi faol moddalar hisoblanadi. Reaksiya paytida radikaldagi vodorod atomlari va karbonil guruhdagi kislorod boshqa atomlarga almashinishi hamda >C=O dagi qoʻshbogʻ uzilishi natijasida boshqa atomlarni biriktirib olishi mumkin. Bulardan tashqari, A. aldol, kroton va murakkab efir kondensatsiyalari degan kondensatsiyaga uchrashi mumkin. A. oson oksidlanadi. Ular polimerlanishi, ya’ni bir necha mole-kulalari oʻzaro birikib, yuqori mole-kulyar birikma hosil qilishi mumkin. Ba’zi A. ishqorlar ta’sirida Kannits-saro reaksiyasi deb ataladigan reaksiyaga kirishadi. Ular fenolformaldegid smolalar olishda, antiseptiklar sifatida, dezinfeksiya-lashda va boshqa maksadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil