Alash oʻrda

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
ApproximatebordersAlashAutonomy.png
Alash oʻrda hukumati raisi Alixan Bukeyxanov (1906 yil)

Alash O'rdaqozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muhtor hukumati (1917-yil aprel– 1920-yil mart). 1917-yil 27-aprel- 7-may kunlari Semey viloyati qozoq vakillari ning kengashi bo'lib, unda bo'lajak Butunqozoq vakillari qurultoyida Qozog'istonning muhtoriyatini tuzish masalasi ko'rildi. 1917-yil 21–26-iyul kunlari Orenburgda Butunqozoq vakillari qurultoyi bo'lib, unda Oqmola, Semey, To'rg'ay, O'rol, Yettisuv, Sirdaryo, Farg'ona viloyatlari, shuningdek Ichki Bo'key o'rdasi vakillari ishtirok etishdi. Qurultoyda mamlakatni boshqaruv shakli, qozoq viloyatlari muhtoriyati, yer masalasi, xalq militsiyasi, zemstvo, xalq talimi, qozilik, diniy masalalar ko'rildi. Qozoq demokratik hokimiyatini tuzish, islohotlar, xalqning o'zini-o'zi boshqaruvi uchun zaruriy muzokaralar uyushtirish masalalari muhokama qilindi. Qurultoyda qozoqlarniň Alash partiyasini tuzish masalasi koʻrildi. Alash partiyasi joylarda mahalliy xalq hokimiyatini oʻrnatishga kirishdi. 1917-yil 19-dekabrda Yettisuvda hokimiyat mahalliy xalq vakillari qoʻliga oʻtdi. 1917-yilning 5–13-dekabr kunlari Orenburgda Alash partiyasining navbatdagi uchinchi qurultoyi bo'lib o'tadi. Qurultoy 13-dekabrda poytaxti Semipalatinsk boʻlgan Alash O'rda muxtoriyatini e’lon qiladi. Alixon Bo'keyxon oʻgʻli hukumat boshlig'i etib saylanadi. Tez orada bu hukumat 27 ming nafarlik milliy qoʻshin va tartibni saqlash boʻlinmalarini tashkil etdi. Qurultoyda Alash partiyasining dasturi loyihasi qabul qilinib, umumxalq muhokamasi uchun "Qozoq" gazetasida e’lon qilinadi. O'n bo'limdan iborat bu hujjatda partiyaning mamlakat bo'yicha tuzilishi, mudofaa, din, ilm-fan yoʻlidagi faoliyati, agrar masala boʻyicha vazifalar belgilandi. 1918-yil martida Oʻrol viloyatida oʻtkazilgan saylovlarda mustaqillik kuchlari gʻolib chiqdi. Ammo, 29-martga oʻtar kechasi teskari kuchlar va bolsheviklar harbiy toʻntarish oʻtkazdilar. O'rol viloyati ijroqoʻmining 60 nafar 297 vakili qamaldi va azoblab oʻldirildi. Yettisuv viloyatida 1918-yilning 2–3-martida bolsheviklar Alash partiyasi vakillarini qamoqqa oldilar. Orenburgda Toʻrgʻay viloyati Shoʻrolarining 1-qurultoyi (1918-yil 21-mart – 3-aprel)da ham bolsheviklar g'olib chiqdi. Shu kunlari Oqmoʻla uyezdi qozoq vakillari Sho'rolari qurultoyida bolsheviklar tazyiqi bilan Alash O'rda muxtoriyatiga qarshi qaror qabul qilindi.

O'rda partiyasining Orenburgda chiqib turgan "Qozoq" gazetasi yopildi. Uning egallab turgan binosi va mulki musodara qilindi. Alash Oʻrda siyosiy partiyasi tashkilotchilaridan Alixon Bukeyxon (1869–1937) va Miryoqub Davlat oʻgʻli (1885–1935) kabilar quvgʻin qilinib, ta’qib ostiga olindi. Oq gvardiyachilar deb atalgan Sibir hukumatini rasmiy tarzda tan olgan Alash Oʻrda hukumati ataman Dutov bilan til biriktirib Shoʻro hukumatiga qarshi chiqdi. Dutov tor-mor keltirilgach, Umumqozoq Revkomi qarori bilan Alash Oʻrda 1920-yilning martida tugatildi.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil