Abstraksiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Abstraksiya (lot. abstractio – ajratish, mavhumlash) – 1) butunning tomoni, momenti, boʻlagi, fragmenti, rivojlana olmagan, bir tomonlama, fragmentar (abstrakt) narsa; 2) bi-lishda ob’ektiv reallikdagi predmet, hodisalarning ikkinchi darajali, uncha muhim boʻlmagan ayrim xususiyatlari-dan xayolan uzoqlashtiruvchi va shu asosda ularning eng muhim, asosiy tomonlarini boʻrttirib koʻrsatuvchi fikriy mo-del. Narsa va hodisalarning konkret to-mon, belgilaridan uzoqlashish va muhim jihat, belgilarini ajratish jarayoni abstraksiyalash (mavhumlashtirish), shu jarayonning natijasi, yakuni, xulosasi esa A. deyiladi. A. bilishda tushun-cha, kategoriya shaklida namoyon boʻladi. Mavhumlashtirish asosan tafakkoʻrning muhim xususiyati hisoblansada, lekin tasavvurda ham abstraksiyaning ayrim elementlarini uchratish mumkin. Ab-straksiyalash jarayonida turli katego-riyalar, qonun, qonuniyat, sababiyat kabi mavhum tushunchalar vujudga kelib, bu 1tushuncha va kategoriyalar olamni bilishning muhim yakunlarini, natijalarini qurollarini tashkil etadi. Olamni oʻrganishda, hodisalarning mohiyatini ochishda, ular haqida toʻgʻri xulosalar chiqarishda A. ning ahamiyati katta. Ab-straksiyalash miyaning sof ichki mahsuli emas, u reallikdagi hodisalar xususi-yatini u yoki bu tarzda aks ettirishning hosilasidir. Reallikdagi har bir pred-met bevosita yoki bilvosita boshqa pred-met bilan bogʻliq va u bilan birga qandaydir umumiylikka ega. Shuning uchun har bir predmetning faqat oʻziga xos hislatlari bilan birga umumiy tomonlari ham borki, bular shu predmetning ma’lum tartibga, qandaydir umumiy qrnuniyatga boʻysunishini koʻrsatadi. Shu umumiy to-monlarda bir turdagi qator predmetlarning hammasiga xos boʻlgan xususiyatlar ifodalanadi, buni faqat predmetning ayrim tomonlarini mavhumlashtirish, ulardan uzoqlashib, umumiy tomonlarini aniqlabgina bilish mumkin. A. jarayonida real predmetlardan ajralib qolish hodisalari ham koʻp uchraydi, bun-da u asosli xulosalarga emas, balki xato natijalarga, quruq formula, sxemalarga olib keladi. A. ilm-fan, san’at uchun reallikni toʻgʻri va chuqur, har tomonla-ma bilish quroli boʻlib xizmat qiladi. Falsafa A. va abstraksiyalashning mohiyati, mazmuni, tabiati, ahamiyatini eng umumiy shaklda yoritib beradi. Aning turli xususiy tomonlari mantiq, psixologiyada ham tahlil etiladi. A. dialektika doirasida talqin etilganda, "konkretlikdan abstraktlikka oʻtish" va "abstraktlikdan konkretlikka oʻtish" degan dialektik bilish usullari asoslab beriladi.[1]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. "Abstraksiya" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil