Abjad

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Abjad — 1) qadimgi arab alifbo-si tarkibidagi harflardan tuzilgan va har qaysi harfning son qiymatini eslab qolish uchun yasalgan sakkizta so‘zning birinchisi va shartli umumiy nomi. Bu so‘zlar: abjad, havvaz, hutti, kalaman, sa’ufas, qarashat, saxxaz, zazag‘. Asli-da arab harflarining mazkur tartibi finikiya va oromiy harflaridan kelib chiqqan bo‘lib, ular muayyan sonlarni ifodalaydi.Finikiya-oromiy alifbosida 400 dan keyingi sonlarni ifoda qilish uchun tav (400) harfiga boshqa harflar qo‘shilgan. Mac, tavqof (500), tavresh (600), tavshin (700), tavtav (800), tav-tavqof (900) va h.k. Arablar esa mazkur sakkizta so‘zning ol-dingi oltitasini 22 harfdan iborat fi-nikiya-oromiy alifbosi asosida tuzib, harflarning son ifodalarini 1000 ga yetkazish uchun finikiya-oromiy alifbo-sida bo‘lmagan oltita arab harflaridan A.ning keyingi ikki so‘zini (saxxaz, zazag‘) yasaganlar. Harflarni sonlar bilan va sonlarni harflar bilan ifoda qilish A. va jimal hisobi ismlari bilan atalib, qad. vaqtlarda sonlarni, mas, ko‘paytirish jadvalini yodlashni osonlashtirgan. Bundan tashqari, Sharq, shu jumladan o‘zbek mumtoz adabiyotida biror muhim hodisaning sanasini esda tutishni osonlashtirish uchun sonlar harflar bilan ifodalangan. O‘zbek adabiyotida A. dan maxfiy yozuvlar yozishda ham foyda-lanilgan. O‘zbek mumtoz adabiyotida A. hisobi 20- a. boshlarigacha qo‘llangan; 2) boshlang‘ich, ilk ma’nosiga ham ega; 3) musiqada — Yaqin va O‘rta Sharq musiqa ilmida tovush (parda, nag‘ma)lar yozilishi va ularning nisbatlari aniqlanishida A. tizimidan foydalanilgan.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil