Ukrain tili

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Ukrain tili
Milliy nomi: Українська мова
Mamlakatlar: Ukraina, Rossiya, Polsha, Kanada, Belarus, AQSh, Vengriya
Mintaqalar:
Rasmiylik holati: Ukraina
So`zlashuvchilar umumiy soni: ~43-47 mln
Tartiblovchi tashkilot:
O`rni:
Holati:
Turkumlanishi
Turkum:
Hindyevropa
Alifbosi: kirill
Til kodlari
ISO 639-1 uk
ISO 639-2 ukr
ISO 639-3 ukr
Shuningdek qarang: Loyiha:Tilshunoslik

Ukrain tili — hindevropa tillari oilasidagi slavyan guruhiga mansub sharqiy slavyan tillaridan biri. Asosan, Ukrainada, shuningdek, Belorussiya Respublikasi va RFning Ukrainaga koʻshni viloyatlarida, Kuban va Uzok, Sharqda, Polsha, Slovakiya, Serbiya, Kanada, AQSH, Argentina, Avstraliya va b. mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 46 mln., jumladan, Ukrainaning oʻzida 38 mln., RF da 4,5 mln., Oʻzbekistonda 150 ming , AQSH va Kanadaning har birida 500 ming kishidan ortiq (20-a.ning oxirlari).

U.t.ning 3 asosiy laxjasi bor: jan.

sharqiy (oʻrta dneprboʻyi, slobojan, dashtchoʻl shevalari); jan.gʻarbiy (volinpodolsk, galichbukovina va karpat shevalari) va shim. (chapqirgʻoq, oʻngqirgʻoq, volinpolesye shevalari). Hoz. adabiy tili, asosan, jan.sharkiy laxja asosida shakllangan.

U.t.ning boshqa slavyan tillaridan farklanuvchi belgilari: fonetika sohasida — tiloldi i tovushining nisbatan tilorqa i tovushidan farqlanishi, yopiq boʻgʻinlarda oldingi o, ye, tovushlarining i ga aylanishi; morfologiya sohasida — chaqiriq kelishigining mavjudligi, erkak jinedagi otlarda joʻnalish va oʻrin kelishiklarining oʻziga xos qoʻshimchalari, sifat shakllarining qisqarishi; sintaksis sohasida — oʻzgarmas feʼl shaklli shaxesiz gaplarning qoʻllanishi va b.

Adabiy U.t.ning rivojlanish tarixi 2 bosqichdan iborat: qadimgi U.t. (14-a. — 18-a. oʻrtalari) va hozirgi U.t. (18-a. oxiridan). Qadimgi U.t.da yuridik va b. rasmiy xujjatlar, ilmiy nasr, turli janrlardagi badiiy adabiyot yaratilgan va saqlanib qolgan. Qad. U.t.ning adabiy meʼyorlari L. Zizaniyaning grammatikasi va lugati (1596)da ham oʻz aksini topgan. Hoz. adabiy U.t. Ukrainada I. Kotlyarevskiy va 18-a. oxiri — 19-a. boshlaridagi boshqa yozuvchilar asarlarining maydonga kelishi bilan barqarorlashgan. Hoz. adabiy U.t. tarixida T. G. Shevchenko ijodi ulkan rol oʻynadi. T.Shevchenko umumxalq soʻzlashuv tili negizida umummilliy adabiy U.t.ga asos soddi.

Oʻtgan asrning 20-y.larida adabiy U.t.da jiddiy uzgarishlar sodir boʻddi. U.t. Ukraina aholisi turli tabaqalarining ijtimoiy va madaniy hayotida keng qoʻllana boshladi, publitsistik, ilmiy va rasmiy uslublarning tez rivojlanishini taʼminladi. 50-y.larda lisoniy meʼyorlardagi va bir qancha fanlar terminologiyalaridagi boshboshdokliklarga barham berildi. Shu vaqtdan boshlab adabiy U.t. meʼyorlari rivojida yangi bosqich boshlandi. Keyingi yillarda U.t.da roʻy bergan meʼyoriy oʻzgarishlar, yangi meʼyoriy variantlar "Ukrain tili lugati"da (1 — 11j.lar, 1970—80) oʻz aksini topali.

U.t.ga kdsimgi rus yozuvi (kirillitsa) meros boʻlib oʻtgan. Eng qad. yozma yodgorliklari: yuridik hujjatlar (14— 15-a.

lar), diniypandnoma mazmundagi asarlar (16-a.) va b.

Ukrain alifbosi[tahrir]

А а Б б В в Г г Ґ ґ Д д Е е
Є є Ж ж З з И и І і Ї ї Й й
К к Л л М м Н н О о П п Р р
С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ш ш Щ щ Ь ь Ю ю Я я