Istiora

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Istiora (Metafora) - asarlarda soʻzni oʻz maʻnosidan boshqa bir maʻnoda, yaʻni majoziy maʻnoda qoʻllash sanʻati. Bu sanʻat soʻz maʻnolari koʻchishining bir turi boʻlib, u narsa va hodisalar oʻrtasidagi oʻxshashlikka asoslanadi. Shu jihatdan istiora tashbih sanʻatiga yaqin turadi. U koʻpincha tashbihi kinoyaga, yaʻni mushabbihi tushirilgan tashbihga teng keladi. Adabiyotshunoslikda istiora tashbihdan kuchli sanaladi.


Metafora (yun. metaphoza — koʻchirish) — q. Iapiora. [1]


Istiora (arab. — qarzga olish), metafora — badiiy tasvir vositasi, koʻchim. I. 2 narsa oʻrtasidagi oʻxshashlikka asoslanadi. U oʻxshatilgan va oʻxshagan unsurlardangina tashkil to-padi. Mas, sarv qomat, ohu koʻz. I.da sher, yoʻlbars va b. kuchli, jasoratli hayvonlarga xos ayrim xususiyatlar, oq, qora sifatlaridagi yaxshilik, yomonlik maʼnolari insonlarning ayrim hislatlarini taʼkidlab koʻrsatish uchun koʻchiriladi (sher yurak, oq koʻngil, qora qalb va h. k.).

I. badiiy asarlarda aks etayotgan narsa, voqea, hodisalarning aniq, ravshan gavdalanib turishida, obrazlar tavsiflarining yorqin berilishida, asar joziba kuchining oshishida nihoyatda muhim oʻrin tutadi. I.ning 2 turi mavjud: 1) ochiq istiora. Mac, Mening qoʻlim yetmagan yulduz, Tushlarimda seni koʻrgayman (A. Oripov). Bunda sevimli yor — maʼshuqa "yulduz"ga oʻxshatilgan. Oʻxshagan tushirib qoldirilgan, oʻrniga oʻxshatilgani berilgan; 2) yopiq istiora. Mac, Qolgan soʻzlar tutqizmadi oʻz baridan (F. Fylom). Bunda "soʻzlar" odamga oʻxshatilgan. Oʻxshatilgan tushirib qoldirilgan va oʻxshagan berilgan.

Adabiyot[tahrir]

  • Qoʻngʻurov P., Oʻzbek tilining tasviriy vositalari, T., 1977.[2]

"Istiora" arabcha soʻz boʻlib, "biron narsani omonatga (vaqtincha) olmoq" degan maʻnoni ifodalaydi. Tuzilishiga koʻra bir soʻzdan yoki iboradan tashkil topgan istiora sodda istiora, birikmali istioralar murakkab istiora sanaladi.

Misollar[tahrir]

Alisher Navoiyning:

                Furqatingdin zaʻfaron uzra toʻkarmen lolalar,
                Lolalar ermaski, bagʻrimdin erur pargolalar - baytidagi "sariq yuz" ma'nosidagi "zaʻfaron" soʻzi sodda istioraga, "qonu yosh toʻkaman" maʻnosidagi "toʻkarmen lolalar" iborasi murakkab istioraga misol boʻla oladi.

Yana boshqa misollar:

                Keldi ochilur chogʻi oʻzliging namoyon qil,
                Parchalab kishanlarni har tomon parishon qil.

                                                                                (Hamza)

                Sheryurakli bu Lochin
                Qoqib qanot-qulochin,
                Quzgʻunlardan asradi
                Elning xotin-xalajin.

                                                                                (Maqsud Shayxzoda "Kapitan Gastello")

Bunda Lochin - kapitan Gastello, quzgʻunlar - fashistlar maʻnosida ishlatilgan.


                Koʻni soʻz irig ul kim aymish, temish,
                Angar toʻpqu idtim, tikan chogʻlamish.

                                                                                (Yusuf Xos Hojib "Qutadgʻu bilig")

(Maʻnosi: Kim aytsa, desa ham toʻgʻri so'z dag'aldir, (yaʻni keskin)
                 Unga ipak gazmol yubordim, u esa tikan tugib yubordi)

Bu yerdagi ipak gazmol - taklif, tikan - rad etishdir.

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil