Yordam munozarasi:Maqola qanday yoziladi (tahrir)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Sarlavha matni Sarlavha matni Sarlavha matni
Misol Misol Misol
Misol Misol Misol
Misol Misol Misol

POLEMERAZA ZANJIR REAKSIYASI (PZR)[tahrir]

Gen enjinerligi paydo bo’lgandan boshlab biologik kimyo va molekulyar genetikaning turli sohalarida ko’plab olimlarning tadqiqotlari tufayli rivojlandi. Shu bilan birga uzoq vaqt makro molekulaning asosiy sinfi bo’lib oqsillar hisoblangan genlarni ham oqsil tabiatli deb hisoblangan. Biroq 1944-yilda irsiy axborotni tashuvchi DNK molekulasi ekanlaigi isbotlandi. Uning qo’sh spiral strukturasi 1953-yil Votsin va Krik tomonidan kashf etilgan. Bu kashfiyotlar nuklen kislatalarni jadallik bilan o’rganishga imkon berdi. Molekulyar genetikaning jadallik bilan rivojlanishi virus va plazmid DNK molekulalarini yuqori tozalangan preparatini ajratish metodlarini ishlab chiqishga olib keldi. Ularni hujayralaraga biologik faol shaklda joylashtirish imkoniyati tug’ildi. Bu bilan DNK replikatsiyasi va ma’lum gen ekisprissiyasi taminladi. DNKni o’rganish, reaksiyalarini katalizlovchi fermentlar 70-yillarga kelib ochildi. Rekombinant DNK ni olish texnologiyasining eng muhim metodlaridan biri polemeraza zanjir reaksiyasi (PZR) hisoblanadi. Hozirgi kunda PZR ham ilmiy tadqiqotlarda amaliy masalalarni yechishda (genotriplash yuqumli kasalliklar diognastikasi, sud-tibbiyot ekspertizasi va boshqlarda) keng qo’llaniladi. PZR metodi prinsipini KERI MULLIS (“Citus” firmasi AQSH) 1983-yilda chiqilgan. Buning uchun u Nobel mukofotiga sazavor bo’lgan. PZR molekulyar biologiyani ekspremental metodi bo’lib, DNKni ma’lum qismlarini in vintro sharoitida termostabil DNK –polimeraza yordamida fermentativ nusxalarini olinadi, ya’ni DNK ning seliktiv amplifkatsiyasi olinadi. Bu metod namunadagi DNK fragmentini (ba’zan RNK) kam miqdorda bo’lganda ham ko’paytirish imkonini beradi. PZR reaksion aralashmasining komponentlari: 1) praymerlar-bu uzunligi 15-30 juft oligonukliotedlar bo’lib, DNK ning nishonlari uchastkasiga komplimentar (analizning spitsifikligi va sezgirligi). Praymerlarning tanlanganligiga bog’liq. Praymerlar spitsifik bo’lishi lozim, ular dimer va tugunlar (bir-biri bilan yoki qarama-qarshi uchlari bilan birikib) hosil qilmasligi lozim, praymerni ulash sohasi mutatsiya sohalaridan tashqarida bo’lishi kerak (pletsiya yoki inversiya) 2) taq polimeraza – DNK polimeraza. Bu termostabil ferment bo’lib, komplimentarlik prinsipiga asosan 3` - uchini uzayishini davom ettiradi. 3) Dezoksinukliotedtrifosfatlar (ATF, GTF, STF, TTF) bu aralashma taq polimeraza tomonidan qurilish materiali sifatida ishlatiladi. 4) Bufer – bu ma’lum miqdordagi kationlar va anionlar aralashmasi bo’lib, reaksiyani o’tishi uchun optimal sharoitni va stabil pH ko’rsatgichini ta’minlaydi. 5) Analiz qilinayotgan namuna – bu keyinchalik nishon bo’lib, xizmat qiladigan DNK uchastkasi mavjud bo’lgan preparat.

PZR bir necha bosqichda amalga oshiriladi:1-bosqich yuqori harorat ta’sirida DNK denaturatsiyasi hisoblanadi. DNKning kerakli kesigini amplifikatsiyalash reaksion aralashmaga 2 yoki undan ortiq praymerlarni qo’shish bilan amalga oshiriladi, bu praymerlar aynan kesikning uchki sohalariga komplimentar bo’lishi kerak, bu esa butun DNKdan emas balki kerakli genlardan nusxa olishni ta’minlaydi. Reaksiyani tugashi bilan DNK yana denaturatsiyaga uchraydi va ssikl takrorlanadi. Bu ssiklni ko’p marotaba takrorlash reaksion aralashmani nishon DNK molekulalari bilan boyishiga olib keladi, bu reaksiya zanjirli reaksiya bo’lib, har keyingi ssiklda matritsa bo’lgan holda faqat dastlabki, DNK emas balki oldingi ssikllarda sentizlangan yangi DNK molekulalari ham xizmat qiladi. Shundan so’ng reaksion aralashmaga DNK polimeraza va dNTFlar qo’shiladi, ular praymerlarda polimerazatsiya reaksiyasini ta’minlaydi. PZRning o’tishi haroratni o’zgartirish bilan boshqariladi: - DNK denaturatsiya harorati – ixtiyoriy yuqori molekulyar genom DNK uchun denaturatsiya harorati – 95o C qilib belgilangan. Amplifikatsiya mahsulotlari va “praymer matritsa” komplekslari uchun harorat pastroq bo’ladi. - Praymerni ulash harorati. Bu praymer oligonukliotining bir zanjirli DNK matritsasi bilan bog’lanishini ta’minlaydigan harorat. Bu harorat har bir konkurent praymer uchun odatda 55-60o C yoki turlicha bo’ladi. - Elongatsiya harorati. Bu harorat foydalanilayotgan ferment tipiga bog’liq. Taq polimerazaning fermentativ faolligi uchun optimal harorat 72o C. PZR yuqori analitik va diagnostik sezgirlikka yuqori spitsifiklik natijalarni tez olish va reaksiya o’tkazish jarayonining universalligi bilan farqlanadi.

PZRning bir nechta turlari mavjud: - qaytar transkripsiya bilan tutash PZR; - uyachali PZR; - miqdoriy PZR; - PZR in suti; - multipleks (multipraymerli) PZR; - assimmetrik PZR; - qaynoq startli PZR; - DNKning katta fragmentlarini yuqori aniqlik bilan amplifikatsiyalash; - Allel spitsifik PZR; - Matriksni metillanishiga sezgir PZR; - Immuno PZR, kabi turlaridan foydalanilmoqda.