Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png
Historical Europe-Asia boundaries 1700 to 1900.png
Asia Europe transcontinental.png

Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara koʻpincha Ural togʻlarining sharqiy etagi va Mugodjar, Embe daryosi, Kaspiy dengizining shimoliy qirgʻogʻi boʻylab, Kumo-Manych depressiyasi va Kerch boʻgʻozi boʻylab chegaralanadi[1][2][3]. Rossiya hududi boʻylab chegaraning umumiy uzunligi 5524 km (shundan Ural tizmasi boʻylab 2000 km, Kaspiy dengizi boʻylab 990 km).

Baʼzi manbalarda Yevropaning chegarasini belgilashning boshqacha talqini ham mavjud - Ural tizmasi, Ural daryosi[4] va Kavkaz tizmasining suv havzasi boʻylab chegaralanadi[5][6][7][8].

Yevropani ajratishning oʻzi mantiqiy va geografik shartlilikning emas, balki tarixning natijasidir[9].

Tarix[tahrir]

Miloddan avvalgi VI asrdan boshlab Yevropa va Osiyo chegarasi hozirga qadar gʻarbdan sharqqa qarab sezilarli harakatni boshdan kechirgan. Qadimgi yunonlar buni Oʻrta dengizning markaziy qismida amalga oshirgan. Keyinchalik, miloddan avvalgi 524-457-yillarda Kerch boʻgʻozi va Tanais (Don) daryosi chegara deb hisoblana boshlandi. Ptolomeyning buyuk ilmiy vakolati bu gʻoyaning qatʼiy qaror topishiga va XVIII asrgacha oʻzgarmasligiga sabab boʻldi.

1730-yilda shved olimi Filipp Yoxann fon Stralenberg dunyo ilmiy adabiyotida birinchi boʻlib Yevropa va Osiyo oʻrtasida chegara chizish gʻoyasini asoslab berdi. Keyinchalik 1736-yilda V. N. Tatishchev bu fikrni Stralenbergga taklif qilgan deb aytildi.

Geografiya[tahrir]

Yevropa - Osiyo chegara chizigʻi Qora dengiz sohilidan Ural tizmasining sharqiy etagi boʻylab, gʻarbiy tomondan Nenets avtonom okrugi va Komi respublikasi va sharqdan Yamalo-Nenets va Xanti-Mansiysk okruglari chegarasiga parallel ravishda oʻtadi.

Bundan tashqari, chegara gʻarbiy tomondan Perm viloyati va sharqdan Sverdlovsk viloyati oʻrtasidagi maʼmuriy chegaradan biroz sharqqa oʻtadi, Sverdlovsk viloyatining janubi-gʻarbiy hududlari esa Yevropada qoladi. Ushbu mintaqada Yevropa-Osiyo chegaralari oʻtishi bilan „Osiyo“ temir yoʻl stansiyasi va undagi qishloq nomi bilan bogʻliq.

Chelyabinsk viloyatida chegara Ashinskiy, Katav-Ivanovskiy va Satkinskiy shahar okruglarini, shuningdek Boshqirdistonga tutash shahar tumanlari va shahar okruglarining gʻarbiy qismlarini Yevropada qoldiradi. Orenburg viloyatida chegara sharqiy hududlardan tashqari barcha hududlar Yevropaning hududlaridan chiqadi. Keyinchalik janubga chegara Qozogʻistonning Aqtoʻbe viloyati hududi orqali davom etadi, u yerda Mugodjarning sharqiy etagi boʻylab (Ural togʻlarining Qozogʻistondagi davomi) va Embe daryosi boʻylab Kaspiy pasttekisligiga, Kaspiy dengizi orqali Kuma daryosining ogʻziga, soʻngra Kumo-Manych depressiyasi boʻylab va Manych daryosi Donning quyi oqimiga, Azov dengizining janubiy qirgʻogʻi boʻylab davom etadi.

Manbalar[tahrir]

  1. Andoza:БСЭ3
  2. Europe(ingl.) — в энциклопедии Британника
  3. Andoza:БРЭ
  4. Andoza:Из КНЭ
  5. БОЛЬШО́Й КАВКА́З • Большая российская энциклопедия — электронная версия
  6. Martin W. Lewis, Kären Wigen The myth of continents: a critique of metageography. — University of California Press, 1997. — С. 28. — ISBN 0-520-20743-2
  7. CIA Factbook 2011(ingl.)
  8. National Geographic Atlas of the World. — 7th. — Washington, DC: National Geographic, 1999. — ISBN 0-7922-7528-4 «Europe» (pp. 68-9); «Asia» (pp. 90-1): «A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.»
  9. Клейн Л. С. Неолит Европы как целое // Этногенез и археология. — Andoza:СПб.: Евразия, 2013. — Т. 1.