Vikipediya munozarasi:Hisob yaratish

Abdusattorov Diyorbek Ibodulla oʻgʻli 2007-yil 10-avgustda Surxondaryo viloyati Jarqoʻrĝon tumani Yangiariq mahallasida tugʻilgan.

Muzfatjon

Yordam Tolanboyev2002 (munozara) 09:31, 2024-yil 15-sentyabr (UTC)

Qishloq hayoti

Qishloq hayoti — ommaviy ijtimoiy-iqtisodiy gazeta. 1974-yil 1-yanvar dan "Qishloq haqiqati" (1974—89 yillarda ruschaga oʻgirilib "Selskaya pravda") nomi bilan oʻzbek va rus tillarida chop etilgan. 1993-yildan hozirgi nomda. Toshkent shahrida nashr etiladi. Respublika qishloklarining ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayoti, agrar siyosat, qishloqlarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, jahonda agrar sohadagi fan-texnika yutuqlari, dehqon va fermer hoʻjaliklarining hayoti, muammolari, urugʻchilik va seleksiya, dehqonchilik, chorvachilik masalalari yoritiladi. Tahririyatining "Nigoh", "Tahlil", "Buni hayot deydilar", "Qishloqsagi duv-duv gap", "Bunga nima deysiz", "Hangoma", "Gurung" va boshqa rukunlari omma-bopligi bilan ajralib turadi. 1999-yildan bosh muharrir Oʻtkir Rahmat. Adadi 18—25 ming nusxa. Abduhamidov Abdulbori (oddiy bir qishloq) 11:12, 2024-yil 15-oktyabr (UTC)

inson qiziqdaey borar joying bir bulsa. Shamunbek (munozara) 15:39, 2024-yil 18-oktyabr (UTC)

Honanda

m 188.113.243.108 10:30, 2024-yil 30-noyabr (UTC)

chycycucuccviu Sunnatvvv (munozara) 21:19, 2025-yil 25-aprel (UTC)

«ISFARAK» O‘RIK NAVI

«ISFARAK» O‘RIK NAVI Shavkatovna.m (munozara) 10:43, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISIRIQ, ODDIY ISIRIQ, XAZORISBAND

ISIRIQ, ODDIY ISIRIQ, XAZORISBAND Shavkatovna.m (munozara) 10:48, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISKANA PAYVAND

ISKANA PAYVAND -bogʻdorchilikda payvantagni iskana (yoki Shavkatovna.m (munozara) 10:50, 2025-yil 9-iyun (UTC)

Ideoataptatsiya

Ideoataptatsiya D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:05, 2025-yil 9-iyun (UTC)

Ifiloslanish (Atrof Muhit)

Atrof muhit ifiloslanish i@ D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:09, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IMMUNOGENETIKA

immunogenetika tushuncha D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:13, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IMMUNOGLOBULINLAR

Immunoglobulinlar D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:16, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IMMUNOPROFILAKTIKA

IMMUNOPROFILAKTIKA

D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:49, 2025-yil 9-iyun (UTC)

INDEKS

INDEKS

D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:50, 2025-yil 9-iyun (UTC)

INFEKSIYA

INFEKSIYA

D.M.Mavrulbekovna (munozara) 11:51, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISMALOQ, REZAVOR ISMALOQ, TURKISTON ISMALOG‘I

ISMALOQ, REZAVOR ISMALOQ, TURKISTON ISMALOG‘I

Shavkatovna.m (munozara) 11:53, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISO

ISO (xalqaro standartlashtirsh Shavkatovna.m (munozara) 11:55, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISO 9000

ISO 9000- bu atamalar va tariflar Shavkatovna.m (munozara) 12:34, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISO 9001

ISO 9001 Shavkatovna.m (munozara) 12:38, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISO 9004

ISO 9004 -oʻz sifat tizimini Shavkatovna.m (munozara) 12:39, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISO 19011:2011

ISO 19011:2011 Shavkatovna.m (munozara) 12:40, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISPARAK

ISPARAK Shavkatovna.m (munozara) 12:42, 2025-yil 9-iyun (UTC)

«ISPOLINSKAYA» OLXO‘RI NAVI

ISPOLINSKAYA OLXOʻRI Shavkatovna.m (munozara) 12:43, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISROFGARCHILIK

ISROFGARCHILIK Shavkatovna.m (munozara) 12:44, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISSIQLIK ELEKTR STANSIYASI

ISSIQLIK ELEKTR STANSIYASI Shavkatovna.m (munozara) 12:47, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISSIQLIKKA CHIDAMLILIK

ISSIQLIKKA CHIDAMLILIK Shavkatovna.m (munozara) 13:05, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISSIQXONA

ISSIQXONA -noqulay Shavkatovna.m (munozara) 13:08, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISSIQXONA EFFEKTI

ISSIQXONA EFFEKTI- pastki qatlamlarda Shavkatovna.m (munozara) 13:09, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE'MOL

Iste'mol Shavkatovna.m (munozara) 13:10, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL BOZORI

ISTE’MOL BOZORI Shavkatovna.m (munozara) 13:12, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOLBOP HAQIQIY KASHTAN

ISTE'MOLBOP HAQIQIY Shavkatovna.m (munozara) 13:14, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL FONDI

ISTE’MOL FONDI Shavkatovna.m (munozara) 13:15, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL KREDITI

ISTE’MOL KREDITI Shavkatovna.m (munozara) 13:16, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL ME’YORLARI

ISTE’MOL ME’YORLARI Shavkatovna.m (munozara) 13:17, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL QIYMATI

ISTE’MOL QIYMATI Shavkatovna.m (munozara) 13:19, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTEʼMOL QADOGʻI

ISTEʼMOL QADOGʻI Shavkatovna.m (munozara) 13:19, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL SAVATI

ISTE’MOL SAVATI Shavkatovna.m (munozara) 13:22, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTE’MOL TOVARLARI

ISTE’MOL TOVARLARI Shavkatovna.m (munozara) 13:23, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTEʼMOLCHI

ISTEʼMOLCHI Shavkatovna.m (munozara) 13:24, 2025-yil 9-iyun (UTC)

«ISTIQBOL» SHAFTOLI NAVI

«ISTIQBOL» SHAFTOLI NAVI Shavkatovna.m (munozara) 13:25, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISTIROHAT BOG‘LARI

ISTIROHAT BOG‘LARI Shavkatovna.m (munozara) 13:26, 2025-yil 9-iyun (UTC)

«ISTOBEN» QORAMOL ZOTI

«ISTOBEN» QORAMOL ZOTI Shavkatovna.m (munozara) 13:27, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IT

IT Shavkatovna.m (munozara) 13:29, 2025-yil 9-iyun (UTC)

«ITALIYA» ASALARI ZOTI

«ITALIYA» ASALARI ZOTI Shavkatovna.m (munozara) 13:29, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ITBURUN

ITBURUN Shavkatovna.m (munozara) 13:31, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IT LEYSHMANIOZI

IT LEYSHMANIOZI Shavkatovna.m (munozara) 13:32, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ITQO‘NОQ

ITQO‘NОQ Shavkatovna.m (munozara) 13:33, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ITTIKANAK, UCH BO‘LAKLI I.TIKANAK

ITTIKANAK, UCH BOʻLAKLI Shavkatovna.m (munozara) 13:35, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ITUZUM

ITUZUM Shavkatovna.m (munozara) 13:36, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ITUZUMDOSHLAR

ITUZUMDOSHLAR Shavkatovna.m (munozara) 13:37, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IXNEVMONOIDLAR, YAYDOQILAR

IXNEVMONOIDLAR, YAYDOQILAR Shavkatovna.m (munozara) 13:37, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IXTIOLOGIYA

IXTIOLOGIYA Shavkatovna.m (munozara) 13:40, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IXTISOSLANGAN XO‘JALIKLAR

IXTISOSLANGAN XO‘JALIKLAR Shavkatovna.m (munozara) 13:40, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IXTISOSLASHGAN XO‘JALIK II

IXTISOSLASHGAN XO‘JALIK II Shavkatovna.m (munozara) 13:42, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IXTIYORIY STANDART

IXTIYORIY STANDART Shavkatovna.m (munozara) 13:42, 2025-yil 9-iyun (UTC)

«IZA BRAUN» TOVUQ ZOTI

«IZA BRAUN» TOVUQ ZOTI Shavkatovna.m (munozara) 13:43, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZEN

IZEN Shavkatovna.m (munozara) 13:44, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZODINAMIYA, IZODINAMIYA QONUNI

IZODINAMIYA, IZODINAMIYA QONUNI Shavkatovna.m (munozara) 13:45, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOFERMENTLAR (izo... va fermentlar), IZOENZIMLAR, IZOZIMLAR

IZOFERMENTLAR Shavkatovna.m (munozara) 13:47, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOLYATSIYA

IZOLYATSIYA Shavkatovna.m (munozara) 13:48, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOLYATSIYA QILINGAN EKINLAR

IZOLYATSIYA QILINGAN Shavkatovna.m (munozara) 13:49, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOMERA

IZOMERA Shavkatovna.m (munozara) 13:50, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOSPORA

IZOSPORA Shavkatovna.m (munozara) 13:51, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOTONIK ERITMALAR

IZOTONIK ERITMALAR Shavkatovna.m (munozara) 13:52, 2025-yil 9-iyun (UTC)

IZOTOPLAR

IZOTOPLAR Shavkatovna.m (munozara) 13:53, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISHLAB CHIQARISH

ISHLAB CHIQARISH Shavkatovna.m (munozara) 13:53, 2025-yil 9-iyun (UTC)

ISHLAB CHIQARISH BIRLASHMASI

ISHLAB CHIQARISH BIRLASHMASI Shavkatovna.m (munozara) 13:55, 2025-yil 9-iyun (UTC)

Kapillyar suv

Kapillyar suv Shavkatovna.m (munozara) 07:56, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KARBONATIT

KARBONATIT - magmatik yoki metasomatik yo‘l bilan kelib chiqqan tog‘ jinsi, asosan, karbonatlardan tashkil topgan. Murakkab intruziv jinslar tarkibiga kiradi; oqib chiqqan karbonatit oqimlar va tuf qoplamlari ko‘rinishida uchraydi. Tarkibiga ko‘ra, kalsitli, dolomitli, ankeritli va sideritli karbonatitlar farq qilinadi. Karbonatit bilan tantal va nisbiy rudalari, apatit, flogopit va kamyob yer elementlari konlari bog‘liq. Karbonatit O‘zbekistonning g‘arbida (Nurota va Quljuqtovda) topilgan. Shavkatovna.m (munozara) 07:57, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KARBONATLAR

rbonatlar a

K Shavkatovna.m (munozara) 07:58, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KARBONATLI TUPROKLAR

KARBONATLI TUPROKLAR - ustki chirindili katlamida kalsiy va magniyning karbonatli tuzlari bo‘lgan tuproqlar. Bunday tuzlar ohaktoshli, mergelli va lyossli yotqiziqlarning ustida hosil bo‘lgan tuproqlarda ko‘p. Karbonatli tuproqlar qaynash xususiyatiga ega (k, Tuproq qaynashi). Tuprokdagi karbonatlar paydo bo‘lishiga ko‘ra, birlamchi (jinsli yoki qoldiq karbonatlari) va ikkilamchi (tuproq hosil bo‘lishida vujudga kelgan karbonatlar) bo‘lishi mumkin. Karbonatli tuproqlar O‘zbekistonning sug‘orma dehqonchilik zonalarida keng tarqalgan; ko‘pchilik qishloq xo‘jalik ekinlarining rivoji uchun qulay muhitga ega. Shavkatovna.m (munozara) 07:59, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KELTIRMA TUPROQLAR

KELTIRMA TUPROQLAR - yuvib keltirilgan tuproqlar - qiya, nishab yerlar etagida, soy va yirik jarliklar tubila to‘planib hosil bo‘lgan tuproqlar. Sug‘orish, atmosfera yog‘inlari va erigan qor suvlari nishab yerlardan ustki qatlamdagi unumdor tuproqlarni yuvib, suv oqimi tezligi suslashadigan etaklarga qadar oqizib ketadi. Keltirma tuproqlarning rangi to‘q bo‘lib, chirindi, azot, fosfor, kaliy va boshqalar. Oziq elementlariga boy. Ularning unumdor qatlami (gumusli gorizont) tekislikdagi yerlarnikiga nisbatan qalinroq. Ulardan yuqoriroqsa joylashgan yuvilgan tuproqlarga qaraganda granulometrik tarkibi og‘irroq, karbonatli qatlamning ustki qismi sernam. Ammonifikatsiyalovchi, spora hosil qiluvchi bakteriyalarga boy. Ekinlar keltirma tuproqlarda yaxshi o‘sadi. Keltirma tuproqlarning meliorativ holatini yaxshilash uchun sug‘orish va o‘g‘it me’yorlarini tabaqalashtirib (yuvilgan tuproqlarga nisbatan kam mikdorda suv va o‘g‘it) berish kerak. Shavkatovna.m (munozara) 08:00, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KIMYOVIY MELIORATSIYA

KIMYoVIY MELIORATSIYa - kimyoviy yo‘l bilan tuproqning xususiyatlarini yaxshilash va qishloq xo‘jalik ekinlarining hosildorligini oshirish tadbirlari tizimi. Kimyoviy melioratsiyada tuproqning ildiz tarqaladigan qatlamidan ekinlar uchun zararli tuzlar ketkaziladi; nordon muhitli tuproqlarda vodorod va alyuminiy, sho‘rtob tuproqlarda natriy (ularning tuproq singdirish majmuida bo‘lishi tuproqning kimyoviy, fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlarini yomonlashtiradi va unumdorligini pasaytiradi) mikdori kamayadi. Kimyoviy melioratsiya qadimgi davrdan ma’lum, lekin uning samarali usullarini atroflicha ishlab chiqish va izlanishlar 19-asrda boshlandi. 20-asrda kimyoviy melioratsiyaning asosiy usullari: tuproqlarni ohaklash, gipslash va nordonlashtirish nazariyalari yaratildi. Tuproqni ohaklash orqali qishloq xo‘jalik ekinlariga ta’sir etadigan zaharli ortiqcha tuproq nordonligi yo‘qotiladi va tuproq unumdorligi oshiriladi; asosan, gleylanish izlari bo‘lgan podzol va chimli-podzol tuproqlarda qo‘llanadi; tuproqning fizik xususiyatini yaxshilaydi. Tuproqni gipslash tuproqning haddan tashqari ishqoriyligini, sho‘rtobligini ketkazadi; sho‘rtoblarda gips ta’sirida singdirilgan natriy kalsiyga almashinadi; solodlar va solodlashgan sho‘rtobli tuproqlar kimyoviy melioratsiyasi tuproqqa Ca(COH)2 solib, vodorod ionini kalsiyga almashtirib, kolloid kompleksini mahkamlashdan iborat. Tuproqlarni nordonlashtirishda unga nordon kimyoviy moddalar: sodali sho‘rtob tuproqlarda kalsiy birikmalarining erishini oshiradigan va sodani neytrallaydigan sulfat kislota, oltingugurt, temir sulfat, alyuminiy sulfat solinadi. Shuningdek, tuproq xususiyatlarini tubdan yaxshilashga olib keladigan organiq va mineral o‘g‘itlarni katta dozalarda solish ham kimyoviy melioratsiyaga kiradi. Kimyoviy melioratsiyaning muhim vositalaridan biri - ildiz tarqaladigan qatlamni o‘simliklar o‘zlashtira oladigan holatdagi fosfor bilan boyitishdan iborat. Kimyoviy melioratsiya dehqonchilik madaniyati yuqori bo‘lgan, o‘simliklar o‘zining normal o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur suv, oziq moddalari omillar bilan yetarli darajada ta’minlangan sharoitda yaxshi samara beradi. Kimyoviy melioratsiyani melioratsiyaning boshqa turlari - sug‘orish, suvni qochirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurashish, sho‘r yerlarni yuvish bilan birgalikda qo‘shib olib borish maqsadga muvofiq. Shavkatovna.m (munozara) 08:01, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KLASSIFIKATSIYA

KLASSIFIKATSIYa (tuproqning) - (lot. classis - turkum va facio - bo‘laman) q. Tasnif. Tuproqlarni o‘xshash belgilari, kelib chiqishi va unumdorligi kabi xususiyatlariga ko‘ra muayyan guruhlarga birlashtirishga tuproq klassifikatsiyasi (tasnifi) deyiladi. Shavkatovna.m (munozara) 08:01, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KOAGULYATSIYA

agulyatsiya o

K Shavkatovna.m (munozara) 08:02, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KOVDA VIKTOR ABRAMOVICh

vda o

K Shavkatovna.m (munozara) 08:04, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KOLLEKTOR-DRENAJ TARMOG‘I

Kollektor Shavkatovna.m (munozara) 08:04, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KOLLOIDLAR

KOLLOIDLAR, kolloid sistemalar (yun. kolla - yelim va eidos - ko‘rinish) - dispers faza zarralarining o‘lchami 1 nm.dan 100 nm gacha bo‘lgan yuqori (ultramikrogeterogen) dispers sistemalar; dispers faza zarralari nisbatan yirikroq (100 nm dan katta) bo‘lgan mikrogeterogen va dag‘al sistemalardan farqli ravishda ultramikrogeterogen sistemalar uchun dispers faza zarralarining jadal broun harakati tavsifli. Dastlab kolloid kimyo faniga asos solgan ingliz olimi Tomas Grem 1861 yilda erigan moddalarning pergament qog‘oz orqali suvga o‘tish (diffuziyalanish) xossasini tekshirib, kristall moddalar (osh tuzi, shakar) eritmalari faol diffuziyalanishi, amorf moddalar (gidroksillar, yelim, albumin, jelatina, kraxmal va b.) eritmalari esa juda sekin diffuziyalanishini aniqladi va ularni tegishlicha «kristalloidlar» va «kolloidlar» deb atadi. Uning fikricha, kristalloidlar suvda eriganda chin eritmalar, kolloidlar eriganda esa kolloid eritmalar hosil bo‘ladi. Lekin keyinchalik 1869 yilda rus olimi I.G.Borshchov kolloid moddalar kristall holda ham bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. So‘ngra P.P.Veymarn, kolloid holatda 200 tadan ortiq modda tayyorlab, moddalar sharoitga qarab kolloid holatda ham, kristalloid holatda ham bo‘la olishini isbotladi. Moddaning kolloid holati nafaqat kimyoda, balki biologik, tibbiyot, texnologiya va qishloq xo‘jaligida ham nihoyatda muhim o‘rin tutadi. Shavkatovna.m (munozara) 08:05, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KOLMATAJ

KOLMATAJ (ital. colmata - to‘ldirish) - agroirrigatsion oqiziqlarning shag‘alli va qumli tuproq qatlamlari ustida to‘planib qatlam hosil qilishi. Kolmataj tabiiy va sun’iy bo‘ladi. Tabiiy kolmataj qorlarning erishi, kuchli yomg‘ir va toshqinlardan keyin daryo suvlarida loyqa va oqiziqlar ko‘payganda yuz beradi. Sug‘oriladigan zonalarda loyqa va oqiziqlar suv bilan birga dalalarga oqib keladi va cho‘kib, muayyan qalinlikda qatlam hosil qiladi. O‘rta Osiyoda sun’iy kolmataj - loyqadan foydalanish qadimdan keng qo‘llanilgan. Pol olingan maydonlarga loyqa suvni ko‘llatib quyib, loyqa cho‘kkanidan keyin suvni chiqarib yuborish yo‘li bilan yer unumdorligi oshirilgan. Shuningdek, ariq va zovurlarni tozalashda chiqadigan oqiziqlar (loyqa), eski paxsa devorlardan o‘g‘it sifatida foydalanilgan. Kolmataj natijasida ko‘pincha shag‘al va qumlar yuzasida yengil va o‘rta qumoqli yoki qumloqi tuproqlar hosil bo‘ladi. Shavkatovna.m (munozara) 08:05, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KOMILOV ORIF

milov Orif o

K Shavkatovna.m (munozara) 08:06, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KONTAKT MINERALLARI

kontakt minerallari Shavkatovna.m (munozara) 08:07, 2025-yil 18-iyun (UTC)

KONTINENTAL IQLIM

KONTINENTAL IQLIM - katta quruqliklarning atmosferaga ta’siri ostida shakllanadigan iqlim. Bunda yillik va sutkalik harorat amplitudalari katta bo‘ladi, havo kechasi salqin, kundo‘zi issiq keladi, yog‘ingarchilik kam bo‘lib, u yildan bu yilga o‘zgarib turadi. Kontinental iqlim dengiz iqlimining aksidir. O‘zbekiston okean va ochiq dengizlardan minglab km uzoqda, eng katta Yevrosiyo materigining markazida bo‘lganidan tipik kontinental iqlimli o‘lkadir. O‘zbekiston va butun O‘rta Osiyo iqlimining asosiy xususiyatlari shundaki, bu yerlarda yoz issiq va seroftob, qish shu kengliklar uchun ancha sovuq, sutka va yil davomida harorat keskin o‘zgarib turadi, yog‘in kam va havo quruq bo‘ladi. Yanvar bilan iyulning o‘rtacha haroratlari orasidagi farq Toshkentda 27,6°, Qarshida 29°, Nukusda 33°. Holbuki, Londonda bu farq 12° ga teng. Absolyut amplituda, ya’ni qachonlardir bo‘lib o‘tgan eng sovuq harorat bilan eng issiq harorat orasidagi farq Toshkentda 73°, Qarshida 76°, Nukusda 78,8°. O‘rtacha sutkalik amplituda O‘rta Osiyoda 15-20°. Ayrim yil va kunlarda harorat amplitudalari bu raqamlardan ancha katta bo‘lishi mumkin. Ba’zan tog‘ orasidagi vodiylarda sutkalik amplituda 30-35° ga yetadi. O‘rta Osiyo bilan bir xil kengliklarda joylashgan Kontinental iqlimli bo‘lmagan hamma yerlarda yiliga 400-600 mm yog‘in yog‘adi, holbuki o‘lkamiz tekisliklarida iqlim kontinentalligi tufayli atigi 100- 200 mm yog‘in yog‘adi. Shavkatovna.m (munozara) 08:08, 2025-yil 18-iyun (UTC)

Yatrogeniya nima?

                     Yatrogeniya nima
      Umarov.S Burxonov.Sh Toshquvvatova.F Adashova.B
            (Samarqand davlat tibbiyot universiteti)
                  Ilmiy raxbar: A.E.Kubayevv

Antonatsiya; yatrogeniya tushinchasi va kelib chiqishi haqida .Yatrogeniya kelib chiqish sabablari va turlari

Kalit so’z; yatrogeniya, tibbiyot xodimi xatosi

Yatrogeniya — tibbiy xodim tomonidan beixtiyor holatda qilingan xato yaʼni shifokor xatosi. Psixikaning inson organizmidagi turli fiziologik va patologik jarayonlarga taʼsiri masalasiga jiddiy qiziqish XX asrning boshlarida shifokorlar va tadqiqotchilar orasida paydo boʻldi. „Yatrogeniya“ atamasi nemis psixiatri Osvald Bumke tomonidan 1925-yilda „Doktor ruhiy kasalliklarning sababi sifatida“ asarida rus tilidagi tibbiy adabiyotlarda kiritilgan. Birinchi marta Yu. kabi psixiatr va terapevtlarning asarlarida qoʻllanilgan.. Buyuk Tibbiyot Entsiklopediyasining urushdan oldingi nashrida berilgan taʼrifga koʻra, yatrogeniya - bu "shifokorning bemorga salbiy taʼsirini bildiruvchi atama boʻlib, bemor terapevtik taʼsir oʻrniga bemorning kasallik holatini ogʻirlashtiradigan gʻoyalarni yaratadi yoki psixika shakllanadi yoki yangi kasallik kompleksi shakllanadi” Shuningdek, yatrogeniya „salbiy psixoterapiya“ sifatida tavsiflanadi. Urushdan oldingi davrdan boshlab va 1970-yillargacha bu atama asosan shifokorning ehtiyotsiz bayonotidan kelib chiqadigan psixogen kasalliklarga nisbatan qoʻllanila boshlandi. Hozirgi vaqtda bu atama keng qoʻllaniladi va ICD-10 ga koʻra, yatrogen tana funksiyalarining buzilishiga, odatiy faoliyatning cheklanishiga, nogironlik yoki oʻlimga olib keladigan profilaktik, diagnostik va terapevtik aralashuvlar yoki protseduralarning har qanday istalmagan yoki salbiy oqibatlari sifatida tushuniladi; shifokorning notoʻgʻri va toʻgʻri harakatlari natijasida yuzaga kelgan tibbiy choralarning asoratlari. Boshqacha qilib aytganda, iatrogenik „tibbiy ishning nikohi“ deb tushuniladi. Bunday keng talqin bilan bir qatorda, baʼzilar yatrogen kasallikni „bemorning ruhiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan shifokorning (yoki tibbiyot xodimlaridan boshqa shaxsning) beparvo bayonotlari yoki harakatlari tufayli“ kasallik deb hisoblashda davom etmoqdalar Baʼzi adabiy manbalarda „yatrogeniya“ oʻrniga ular atamaning biroz boshqacha imlosi - yatrogenik imloni qoʻllashadi. Yatrogen kasalliklarning bir varianti „uchinchikurs kasalliklari“ deb ataladigan boʻlib, ichki kasalliklar propedevtikasini oʻrganayotgan tibbiyot talabasi oʻzida yoʻq boʻlgan kasallikning alomatlarini topsa. Yatrogen omillar[tahrir | manbasini tahrirlash] Yatrogen omillarga quyidagilar kiradi:  Terapevtik taʼsir qilish bilan bogʻliq xavflar:  buyurilgan dorilarning salbiy (nojoʻya) taʼsiri;  dori-darmonlarni haddan tashqari koʻp buyurish (masalan, antibiotiklarga qarshilikka olib keladi);  kiruvchi dori shovqinlari ;  jarrohlik aralashuvlar bilan bogʻliq xavflar[13] ;  tibbiy xatolar;  ogʻriqli diagnostika usullari[13] ;  shifoxona infeksiyalari[13] ;  retseptlarning notoʻgʻri bajarilishi, masalan, shifokorning qoʻl yozuvi yoki matn terish xatolari tufayli;  beparvolik[13] ;  kam baho berish yoki maʼlumotlarning etishmasligi, etarli jihozlar, protseduralar, texnikalar va usullar. Yatrogeniya guruxlari va ularni yuzaga keltiruvchi sabablar. Barcha yatrogeniya xolatlarini tibbiy aralashuvning xarakteri va kasallikning kechishi va tanatogenezga ta'siriga ko‘ra bir necha guruxlarga bo‘lish mumkin. 1. Ikkinchi kasalliklar yuzasidan statsionarga tushgan bemorlarga nisbatan sodir qilingan yatrogeniya - ya'ni ilgari birinchi kasallik yuzasidan jarroxlik amaliyoti qilingan bemorlar sog‘ayib ketib, uzoq vaqt o‘tgandan so‘ng ularda ikkinchi kasallik yuzaga kelgan va bu bemorlar qaytadan statsionarga tushgan xollar. Masalan jarroxlik amaliyotidan keyingi chandiqlar, demping sindrom, yoki yaxshi operatsiya qilinmagan oshqozon yara kasalligi, bitishmali ichak tutilishi, anastamoz yetishmovchiligi va x.k. qayta jarroxlik amaliyotiga muxtoj bo‘lgan bunday xolatlar turli asoratlar kelib chiqqanligi uchun bemorlarning o‘limiga sabab bo‘ladi, demak asosiy kasallik - ikkinchi kasallikdir (ya'ni birinchi jarroxlik amaliyotiga olib kelgan kasallik emas). 2. Texnik xatoliklar bilan olib borilgan xirurgik jaroxat natijasida vujudga kelgan o‘lim. Bunday xolatlarni o‘z navbatida 2 guruxga bo‘lish mumkin. a) Jarroxlik amaliyotidan keyingi, operativ aralashuvning oqibatida kelib chiqqan o‘lim. Xirurgik jaroxat bunday xollarda asosiy kasallik o‘rnini egallaydi. b) Jarroxlik amaliyotidan keyingi, lekin bunday aralashuvni ko‘tara olmaslik (umumiy axvolning juda ogirligi, kasallikni o‘tkazib yuborilganligi)yoki infeksion asoratlar oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. Bunday xolatlarda operativ aralashuv asosiy kasallikning asoratlari orasidan o‘rin oladi. 3. Narkoz tufayli sodir bo‘lgan o‘lim. Uning sabablari quyidagilardan iborat: narkozni (preparatni) ko‘tara olmaslik (individual), uni meyoridan ko‘p berish, asfiksiya (bo‘g‘ilish), kech intubasiya qilish, erta ekstubasiya qilish, bronxospazm va x.k. Bunday o‘lim jarroxlik amaliyoti boshlanmasidanoq sodir bo‘lishi mumkin. Shuni aloxida qayd etish kerakki narkozdan o‘lim sodir bo‘lganda, uni asosiy kasallik o‘rnida ko‘rib, mavjud kasallik fon kasallik sifatida qaraladi. 4. Diagnostik muolajalar (angiografiya, laporoskopiya, pnevmoensefalografiya, biopsiya va x.k.) oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. O‘tkazilgan diagnostik muolaja asosiy kasallik xisoblanib, taxmin qilinayotgan kasallik "fon"kasalliklari qatoriga kiritiladi. 5. Xavfsiz bo‘lmagan o‘smani yanglishib xavfli deb, kimyoviy dori-darmonlar (yoki nur) bilan davolash oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. Bunday xolatlarda kimyoterapiya (yoki nur) o‘lim sodir bo‘lishida asosiy sabab deb qaraladi. 6. Gemotransfuziya oqibatida sodir bo‘ladigan o‘lim. Bu asosiy kasallik xisoblanadi. Adabiyotlardan olingan turli ma'lumotlarga qaraganda, yatrogen patologiya 3.1 dan 40%gacha uchrar ekan. Demak bu patologiyaga shifokorlar diqqatini jalb etish maqsadga muvofiqdir. Terapevtik yatrogeniyalar asosan intensiv terapiya asoratlari qovurg‘a yoki to‘sh suyagining sinishi, o‘mrov osti venasiga qo‘yilgan kateter oqibatida vujudga kelgan tromboz, dori-darmonlardan allergiyalar ko‘rinishda uchraydi. Bundan tashqari diagnostik muolajalar asoratlaridan fibrobronxoskopiya (bronxospazm, yurak faoliyatining to‘xtashi), angiografiya (shokdan olim, qon ketishdan vujudga kelgan anemiyalar). Misol: 8 oylik bemor. Til o‘zagining gemangiomasi olib tashlagandan so‘ng o‘mrov osti venasidan 7 kun davomida infuzion terapiya olib borildi. Biroq sodir bo‘lgan o‘limdan so‘ng murda yorib ko‘rilganda o‘ng o‘mrov osti venasi va yuqori kovak venada yurakning o‘ng bo‘lmachasiga qadar davom etgan shakllangan tromb topildi. Natijada yuqori kovak vena sindromi vujudga kelgan. O‘limning bevosita sababi - bosh miya komasi. Bu asorat bemor tirikligida aniqlangan emas. Sababi - kateterning xolatiga va qon ivish sistemasining faoliyatiga yetarli nazorat o‘rnatilmagan. Xirurgik yatrogeniyalar turlituman bo‘lib, ko‘pincha ular xirurgik muolajalar kamchiliklaridan kelib chiqadi. Misol: yiringli asoratlar, jarroxlik amaliyotidan keyingi tromboz va tromboemboliyalar, o‘tkir postgemorragik anemiyalar, yurakni jaroxatlash natijasida to‘xtatib qo‘yish, umumiy o‘t yo‘lini shikastlash oqibatida peritonit kelib chiqishi va x.k. Yatrogen kasalliklarni kechishi, axamiyati, oqibati va tanatogenezdagi o‘rniga qarab uch darajaga (guruxga) bo‘lish mumkin. Birinchi daraja yatrogeniyalar – noto‘gri, xato xatti xarakatlar bevosita o‘lim sababi bo‘lgan patologik xolatlar, kasalliklar va g‘ayri tabiiy o‘limlar. Bunga gemotransfuzion va anafilaktik shoklar, kovak a'zolar va yirik qon tomirlarni tibbiy asboblar yordamida jaroxatlash, jarroxlik amaliyoti davomida o‘limga olib keluvchi qon ketishlar, tibbiy aralashuv natijasidasun'iy vujudga kelgan xavo emboliyalari kateter natijasida vujudga keladigan sepsis, narkozdan sodir bo‘lgan o‘lim va x.k. kiritiladi. Ma'lumotlarga qaraganda yatrogeniyaning bu turi umumiy autopsiyaning 0.41% tashkil etadi. Ikkinchi daraja yatrogeniyalar - bu shunday patologik xolat va kasalliklarki, ular to‘g‘ri diagnoz va ko‘rsatmalar asosida puxta bajarilgan tibbiy aralashuvlar oqibatida kelib chiqadi. Bu turdagi yatrogeniyalar asosiy kasallik bilan patogenetik bog‘liq emas, lekin ularni asosiy kasallikning asoratlari va bemorning individual xususiyatlaridan farqlab bo‘lmaydi. Bunga turli qo‘shimcha va fon kasalliklari mavjud bo‘lgan, asosan qarilik, immunodefisit xollar bilan izoxlangan bemorlarga nisbatan ko‘rsatilgan "qaltis" operativ aralashuv va tibbiy muolajalar ko‘rsatilgan bemorlarning o‘limi kiritiladi. Bu yatrogeniya umumiy autopsiyaning 0.62% tashkil etadi. Uchinchi daraja yatrogeniyalar - bular asosiy kasallik va uning asoratlari bilan patogenetik bog‘liq bo‘lmagan, bemorning o‘limiga deyarli xech qanday axamiyat kasb etmagan patologik xolat va kasalliklardir. Bunday xolatlarga in'eksiyadan keyingi absseslar, flegmonalar va x.k. kiradi. Ular 0.16% uchraydi Yatrogeniya turlari. Luriya ikki turdagi yatrogeniklarni aniqlaydi: 1. Birinchi tur bemorda jiddiy organik kasallik emas, balki funksional buzilishlar mavjudligi bilan tavsiflanadi, ammo u shifokorning soʻzlarini notoʻgʻri tushunib, oʻz kasalligini davolab boʻlmaydigan yoki ogʻir deb biladi[2] . 2. Ikkinchi tur - bemorda shifokorning beparvo soʻzlaridan keyin kuchayadigan ogʻir kasallikning mavjudligi deb taʼriflanadi Statistika Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining 2019-yilgi maʼlumotlariga koʻra, faqat past va oʻrta daromadli mamlakatlarda sogʻliqni saqlashning yomon amaliyoti natijasida har yili millionlab bemorlar zarar koʻradi va 2,6 million kishi vafot etadi. Dunyo boʻylab bemorlarga zarar etkazishning shaxsiy, ijtimoiy va iqtisodiy xarajatlari koʻp trillion dollarni tashkil qiladi. JSST Bosh direktori Dr. LEKIN. Gebreyesus, dunyoda har daqiqada tibbiy yordam koʻrsatishdagi zarardan kamida bir kishi vafot etadi.

   Birlamchi va ambulator yordam koʻrsatishda har oʻn bemordan toʻrttasi zarar

koʻradi. Dori-darmonlarni tashxislash, retseptlash va qoʻllashdagi xatolar eng ogʻir oqibatlarga olib keladi. Dori-darmon xatolarining oʻzi yiliga 42 milliard dollarga tushadi. Har yili jarrohlik aralashuvlar paytida xavfsizlik va gigiena qoidalariga rioya qilmaslik bemorlarning deyarli 25 foizida asoratlarni keltirib chiqaradi va operatsiya paytida yoki undan keyin bir million bemorning oʻlimiga olib keladi Bemorlarning xavfsizligini taʼminlash uchun moʻljallangan profilaktika choralari dori vositalarini sezilarli darajada tejashga olib kelishi va bemorlarga etkazilgan zarar oqibatlarini davolashdan koʻra ancha arzonga tushishi taxmin qilinmoqda. Xususan, Qoʻshma Shtatlarda keksalar uchun davlat sogʻligʻini saqlash dasturi doirasida faoliyat yurituvchi shifoxonalarda bemorlar xavfsizligini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlar 2010-yildan 2015-yilgacha boʻlgan davrda qariyb 28 milliard AQSh dollarini tejash imkonini berdi. Bemorlarning parvarishlash jarayonida faol ishtirokini taʼminlash davolanishdan kelib chiqadigan zarar xavfini 15% ga kamaytirishi va har yili milliardlab dollarni tejash imkonini beradi.

Natija

O‘tkazilgan tahlillar va ilmiy manbalar asosida aniqlanishicha, yatrogeniya tushunchasi tibbiy amaliyotdagi inson omiliga bog‘liq bo‘lgan noxush holatlarni o‘z ichiga oladi. Yatrogeniya nafaqat fiziologik, balki psixologik jarayonlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. U ko‘pincha shifokorning noto‘g‘ri qarorlari, dori vositalarining nojo‘ya ta’siri yoki muloqot jarayonidagi xatoliklar natijasida vujudga keladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yatrogeniya tibbiy xodimlarning kasbiy saviyasi, etik madaniyati va deontologik yondashuviga bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, tibbiy jarayonlarda texnik va tashkiliy kamchiliklar ham yatrogen holatlarning rivojlanishida muhim omil hisoblanadi.

Xulosa

Yatrogeniya zamonaviy tibbiyotda inson omilining ahamiyatini yaqqol ko‘rsatuvchi murakkab muammo hisoblanadi. Uning kelib chiqish sabablari va turlari bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy izlanishlar ushbu holatning kompleks xarakterga ega ekanligini tasdiqlaydi. Yatrogeniyalarni kamaytirish uchun shifokorlarning kasbiy malakasini oshirish, dori vositalarini qo‘llashda ehtiyot choralarini kuchaytirish, tibbiy deontologiya va axloqiy mas’uliyat tamoyillariga qat’iy amal qilish zarur. Yuqoridagi natijalardan kelib chiqib aytish mumkinki, yatrogeniyalarning oldini olish tizimli yondashuvni, ya’ni tibbiy xodimlarning doimiy malaka oshirishini, klinik standartlarga rioya etilishini va bemor bilan samarali kommunikatsiya o‘rnatilishini talab qiladi. Bunday yondashuvlar tibbiy yordam sifatini oshirish va sog‘lom jamiyatni rivojlantirishga xizmat qilad

Adabiyotlar:  Avdeev A. I., Kozlov S. V. Yatrogen patologiya (sud-tibbiyot ko'rinishi) // „Sud tibbiyoti va ekspert amaliyotining dolzarb masalalari“. - Novosibirsk, 2009 yil.  Лурия Р. А.. Внутренняя картина болезней и иатрогенные заболевания, 4- е изд 15.000 экз, М.: Медицина, Lua xatosi: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'Yanvar'..  Whitfield CL. Psixiatrik dorilar travma agenti sifatida // Tibbiyotda xavf va xavfsizlik xalqaro jurnali. - 2010 yil. — Yoʻq. 22. — P. 195–207. - doi : 10.3233/JRS2010-0508.

Yatrogeniya nima?

Yatrogeniya nima?

Umarov.S Burxonov.Sh Toshquvvatova.F Adashova.B (Samarqand davlat tibbiyot universiteti)

Ilmiy raxbar: A.E.Kubayevv

Antonatsiya; yatrogeniya tushinchasi va kelib chiqishi haqida .Yatrogeniya kelib chiqish sabablari va turlari

Kalit so’z; yatrogeniya, tibbiyot xodimi xatosi

Yatrogeniya — tibbiy xodim tomonidan beixtiyor holatda qilingan xato yaʼni shifokor xatosi. Psixikaning inson organizmidagi turli fiziologik va patologik jarayonlarga taʼsiri masalasiga jiddiy qiziqish XX asrning boshlarida shifokorlar va tadqiqotchilar orasida paydo boʻldi. „Yatrogeniya“ atamasi nemis psixiatri Osvald Bumke tomonidan 1925-yilda „Doktor ruhiy kasalliklarning sababi sifatida“ asarida rus tilidagi tibbiy adabiyotlarda kiritilgan. Birinchi marta Yu. kabi psixiatr va terapevtlarning asarlarida qoʻllanilgan.. Buyuk Tibbiyot Entsiklopediyasining urushdan oldingi nashrida berilgan taʼrifga koʻra, yatrogeniya - bu "shifokorning bemorga salbiy taʼsirini bildiruvchi atama boʻlib, bemor terapevtik taʼsir oʻrniga bemorning kasallik holatini ogʻirlashtiradigan gʻoyalarni yaratadi yoki psixika shakllanadi yoki yangi kasallik kompleksi shakllanadi” Shuningdek, yatrogeniya „salbiy psixoterapiya“ sifatida tavsiflanadi. Urushdan oldingi davrdan boshlab va 1970-yillargacha bu atama asosan shifokorning ehtiyotsiz bayonotidan kelib chiqadigan psixogen kasalliklarga nisbatan qoʻllanila boshlandi. Hozirgi vaqtda bu atama keng qoʻllaniladi va ICD-10 ga koʻra, yatrogen tana funksiyalarining buzilishiga, odatiy faoliyatning cheklanishiga, nogironlik yoki oʻlimga olib keladigan profilaktik, diagnostik va terapevtik aralashuvlar yoki protseduralarning har qanday istalmagan yoki salbiy oqibatlari sifatida tushuniladi; shifokorning notoʻgʻri va toʻgʻri harakatlari natijasida yuzaga kelgan tibbiy choralarning asoratlari. Boshqacha qilib aytganda, iatrogenik „tibbiy ishning nikohi“ deb tushuniladi. Bunday keng talqin bilan bir qatorda, baʼzilar yatrogen kasallikni „bemorning ruhiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan shifokorning (yoki tibbiyot xodimlaridan boshqa shaxsning) beparvo bayonotlari yoki harakatlari tufayli“ kasallik deb hisoblashda davom etmoqdalar Baʼzi adabiy manbalarda „yatrogeniya“ oʻrniga ular atamaning biroz boshqacha imlosi - yatrogenik imloni qoʻllashadi. Yatrogen kasalliklarning bir varianti „uchinchikurs kasalliklari“ deb ataladigan boʻlib, ichki kasalliklar propedevtikasini oʻrganayotgan tibbiyot talabasi oʻzida yoʻq boʻlgan kasallikning alomatlarini topsa.

Yatrogen omillar

Yatrogen omillarga quyidagilar kiradi:

 Terapevtik taʼsir qilish bilan bogʻliq xavflar:

 buyurilgan dorilarning salbiy (nojoʻya) taʼsiri;

 dori-darmonlarni haddan tashqari koʻp buyurish (masalan, antibiotiklarga qarshilikka olib keladi);

 kiruvchi dori shovqinlari ;

 jarrohlik aralashuvlar bilan bogʻliq xavflar;

 tibbiy xatolar;

 ogʻriqli diagnostika usullari;

 shifoxona infeksiyalari;

 retseptlarning notoʻgʻri bajarilishi, masalan, shifokorning qoʻl yozuvi yoki matn terish xatolari tufayli;

 beparvolik;

 kam baho berish yoki maʼlumotlarning etishmasligi, etarli jihozlar, protseduralar, texnikalar va usullar.

Yatrogeniya guruxlari va ularni yuzaga keltiruvchi sabablar. Barcha yatrogeniya xolatlarini tibbiy aralashuvning xarakteri va kasallikning kechishi va tanatogenezga ta'siriga ko‘ra bir necha guruxlarga bo‘lish mumkin. 1. Ikkinchi kasalliklar yuzasidan statsionarga tushgan bemorlarga nisbatan sodir qilingan yatrogeniya - ya'ni ilgari birinchi kasallik yuzasidan jarroxlik amaliyoti qilingan bemorlar sog‘ayib ketib, uzoq vaqt o‘tgandan so‘ng ularda ikkinchi kasallik yuzaga kelgan va bu bemorlar qaytadan statsionarga tushgan xollar. Masalan jarroxlik amaliyotidan keyingi chandiqlar, demping sindrom, yoki yaxshi operatsiya qilinmagan oshqozon yara kasalligi, bitishmali ichak tutilishi, anastamoz yetishmovchiligi va x.k. qayta jarroxlik amaliyotiga muxtoj bo‘lgan bunday xolatlar turli asoratlar kelib chiqqanligi uchun bemorlarning o‘limiga sabab bo‘ladi, demak asosiy kasallik - ikkinchi kasallikdir (ya'ni birinchi jarroxlik amaliyotiga olib kelgan kasallik emas). 2. Texnik xatoliklar bilan olib borilgan xirurgik jaroxat natijasida vujudga kelgan o‘lim. Bunday xolatlarni o‘z navbatida 2 guruxga bo‘lish mumkin. a) Jarroxlik amaliyotidan keyingi, operativ aralashuvning oqibatida kelib chiqqan o‘lim. Xirurgik jaroxat bunday xollarda asosiy kasallik o‘rnini egallaydi. b) Jarroxlik amaliyotidan keyingi, lekin bunday aralashuvni ko‘tara olmaslik (umumiy axvolning juda ogirligi, kasallikni o‘tkazib yuborilganligi)yoki infeksion asoratlar oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. Bunday xolatlarda operativ aralashuv asosiy kasallikning asoratlari orasidan o‘rin oladi. 3. Narkoz tufayli sodir bo‘lgan o‘lim. Uning sabablari quyidagilardan iborat: narkozni (preparatni) ko‘tara olmaslik (individual), uni meyoridan ko‘p berish, asfiksiya (bo‘g‘ilish), kech intubasiya qilish, erta ekstubasiya qilish, bronxospazm va x.k. Bunday o‘lim jarroxlik amaliyoti boshlanmasidanoq sodir bo‘lishi mumkin. Shuni aloxida qayd etish kerakki narkozdan o‘lim sodir bo‘lganda, uni asosiy kasallik o‘rnida ko‘rib, mavjud kasallik fon kasallik sifatida qaraladi. 4. Diagnostik muolajalar (angiografiya, laporoskopiya, pnevmoensefalografiya, biopsiya va x.k.) oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. O‘tkazilgan diagnostik muolaja asosiy kasallik xisoblanib, taxmin qilinayotgan kasallik "fon"kasalliklari qatoriga kiritiladi. 5. Xavfsiz bo‘lmagan o‘smani yanglishib xavfli deb, kimyoviy dori-darmonlar (yoki nur) bilan davolash oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. Bunday xolatlarda kimyoterapiya (yoki nur) o‘lim sodir bo‘lishida asosiy sabab deb qaraladi. 6. Gemotransfuziya oqibatida sodir bo‘ladigan o‘lim. Bu asosiy kasallik xisoblanadi. Adabiyotlardan olingan turli ma'lumotlarga qaraganda, yatrogen patologiya 3.1 dan 40%gacha uchrar ekan. Demak bu patologiyaga shifokorlar diqqatini jalb etish maqsadga muvofiqdir. Terapevtik yatrogeniyalar asosan intensiv terapiya asoratlari qovurg‘a yoki to‘sh suyagining sinishi, o‘mrov osti venasiga qo‘yilgan kateter oqibatida vujudga kelgan tromboz, dori-darmonlardan allergiyalar ko‘rinishda uchraydi. Bundan tashqari diagnostik muolajalar asoratlaridan fibrobronxoskopiya (bronxospazm, yurak faoliyatining to‘xtashi), angiografiya (shokdan olim, qon ketishdan vujudga kelgan anemiyalar). Misol: 8 oylik bemor. Til o‘zagining gemangiomasi olib tashlagandan so‘ng o‘mrov osti venasidan 7 kun davomida infuzion terapiya olib borildi. Biroq sodir bo‘lgan o‘limdan so‘ng murda yorib ko‘rilganda o‘ng o‘mrov osti venasi va yuqori kovak venada yurakning o‘ng bo‘lmachasiga qadar davom etgan shakllangan tromb topildi. Natijada yuqori kovak vena sindromi vujudga kelgan. O‘limning bevosita sababi - bosh miya komasi. Bu asorat bemor tirikligida aniqlangan emas. Sababi - kateterning xolatiga va qon ivish sistemasining faoliyatiga yetarli nazorat o‘rnatilmagan. Xirurgik yatrogeniyalar turlituman bo‘lib, ko‘pincha ular xirurgik muolajalar kamchiliklaridan kelib chiqadi. Misol: yiringli asoratlar, jarroxlik amaliyotidan keyingi tromboz va tromboemboliyalar, o‘tkir postgemorragik anemiyalar, yurakni jaroxatlash natijasida to‘xtatib qo‘yish, umumiy o‘t yo‘lini shikastlash oqibatida peritonit kelib chiqishi va x.k. Yatrogen kasalliklarni kechishi, axamiyati, oqibati va tanatogenezdagi o‘rniga qarab uch darajaga (guruxga) bo‘lish mumkin. Birinchi daraja yatrogeniyalar – noto‘gri, xato xatti xarakatlar bevosita o‘lim sababi bo‘lgan patologik xolatlar, kasalliklar va g‘ayri tabiiy o‘limlar. Bunga gemotransfuzion va anafilaktik shoklar, kovak a'zolar va yirik qon tomirlarni tibbiy asboblar yordamida jaroxatlash, jarroxlik amaliyoti davomida o‘limga olib keluvchi qon ketishlar, tibbiy aralashuv natijasidasun'iy vujudga kelgan xavo emboliyalari kateter natijasida vujudga keladigan sepsis, narkozdan sodir bo‘lgan o‘lim va x.k. kiritiladi. Ma'lumotlarga qaraganda yatrogeniyaning bu turi umumiy autopsiyaning 0.41% tashkil etadi. Ikkinchi daraja yatrogeniyalar - bu shunday patologik xolat va kasalliklarki, ular to‘g‘ri diagnoz va ko‘rsatmalar asosida puxta bajarilgan tibbiy aralashuvlar oqibatida kelib chiqadi. Bu turdagi yatrogeniyalar asosiy kasallik bilan patogenetik bog‘liq emas, lekin ularni asosiy kasallikning asoratlari va bemorning individual xususiyatlaridan farqlab bo‘lmaydi. Bunga turli qo‘shimcha va fon kasalliklari mavjud bo‘lgan, asosan qarilik, immunodefisit xollar bilan izoxlangan bemorlarga nisbatan ko‘rsatilgan "qaltis" operativ aralashuv va tibbiy muolajalar ko‘rsatilgan bemorlarning o‘limi kiritiladi. Bu yatrogeniya umumiy autopsiyaning 0.62% tashkil etadi. Uchinchi daraja yatrogeniyalar - bular asosiy kasallik va uning asoratlari bilan patogenetik bog‘liq bo‘lmagan, bemorning o‘limiga deyarli xech qanday axamiyat kasb etmagan patologik xolat va kasalliklardir. Bunday xolatlarga in'eksiyadan keyingi absseslar, flegmonalar va x.k. kiradi. Ular 0.16% uchraydi Yatrogeniya turlari.

Luriya ikki turdagi yatrogeniklarni aniqlaydi: 1. Birinchi tur bemorda jiddiy organik kasallik emas, balki funksional buzilishlar mavjudligi bilan tavsiflanadi, ammo u shifokorning soʻzlarini notoʻgʻri tushunib, oʻz kasalligini davolab boʻlmaydigan yoki ogʻir deb biladi[2] . 2. Ikkinchi tur - bemorda shifokorning beparvo soʻzlaridan keyin kuchayadigan ogʻir kasallikning mavjudligi deb taʼriflanadi

Statistika

Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining 2019-yilgi maʼlumotlariga koʻra, faqat past va oʻrta daromadli mamlakatlarda sogʻliqni saqlashning yomon amaliyoti natijasida har yili millionlab bemorlar zarar koʻradi va 2,6 million kishi vafot etadi. Dunyo boʻylab bemorlarga zarar etkazishning shaxsiy, ijtimoiy va iqtisodiy xarajatlari koʻp trillion dollarni tashkil qiladi. JSST Bosh direktori Dr. LEKIN. Gebreyesus, dunyoda har daqiqada tibbiy yordam koʻrsatishdagi zarardan kamida bir kishi vafot etadi.

Birlamch va ambulator yordam ko'rsatishda har o'n bemordan to'rttasi zarar koʻradi. Dori-darmonlarni tashxislash, retseptlash va qoʻllashdagi xatolar eng ogʻir oqibatlarga olib keladi. Dori-darmon xatolarining oʻzi yiliga 42 milliard dollarga tushadi. Har yili jarrohlik aralashuvlar paytida xavfsizlik va gigiena qoidalariga rioya qilmaslik bemorlarning deyarli 25 foizida asoratlarni keltirib chiqaradi va operatsiya paytida yoki undan keyin bir million bemorning oʻlimiga olib keladi Bemorlarning xavfsizligini taʼminlash uchun moʻljallangan profilaktika choralari dori vositalarini sezilarli darajada tejashga olib kelishi va bemorlarga etkazilgan zarar oqibatlarini davolashdan koʻra ancha arzonga tushishi taxmin qilinmoqda. Xususan, Qoʻshma Shtatlarda keksalar uchun davlat sogʻligʻini saqlash dasturi doirasida faoliyat yurituvchi shifoxonalarda bemorlar xavfsizligini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlar 2010-yildan 2015-yilgacha boʻlgan davrda qariyb 28 milliard AQSh dollarini tejash imkonini berdi. Bemorlarning parvarishlash jarayonida faol ishtirokini taʼminlash davolanishdan kelib chiqadigan zarar xavfini 15% ga kamaytirishi va har yili milliardlab dollarni tejash imkonini beradi.

Natija

O‘tkazilgan tahlillar va ilmiy manbalar asosida aniqlanishicha, yatrogeniya tushunchasi tibbiy amaliyotdagi inson omiliga bog‘liq bo‘lgan noxush holatlarni o‘z ichiga oladi. Yatrogeniya nafaqat fiziologik, balki psixologik jarayonlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. U ko‘pincha shifokorning noto‘g‘ri qarorlari, dori vositalarining nojo‘ya ta’siri yoki muloqot jarayonidagi xatoliklar natijasida vujudga keladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yatrogeniya tibbiy xodimlarning kasbiy saviyasi, etik madaniyati va deontologik yondashuviga bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, tibbiy jarayonlarda texnik va tashkiliy kamchiliklar ham yatrogen holatlarning rivojlanishida muhim omil hisoblanadi.

Xulosa

Yatrogeniya zamonaviy tibbiyotda inson omilining ahamiyatini yaqqol ko‘rsatuvchi murakkab muammo hisoblanadi. Uning kelib chiqish sabablari va turlari bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy izlanishlar ushbu holatning kompleks xarakterga ega ekanligini tasdiqlaydi. Yatrogeniyalarni kamaytirish uchun shifokorlarning kasbiy malakasini oshirish, dori vositalarini qo‘llashda ehtiyot choralarini kuchaytirish, tibbiy deontologiya va axloqiy mas’uliyat tamoyillariga qat’iy amal qilish zarur. Yuqoridagi natijalardan kelib chiqib aytish mumkinki, yatrogeniyalarning oldini olish tizimli yondashuvni, ya’ni tibbiy xodimlarning doimiy malaka oshirishini, klinik standartlarga rioya etilishini va bemor bilan samarali kommunikatsiya o‘rnatilishini talab qiladi. Bunday yondashuvlar tibbiy yordam sifatini oshirish va sog‘lom jamiyatni rivojlantirishga xizmat qilad

Adabiyotlar:

 Avdeev A. I., Kozlov S. V. Yatrogen patologiya (sud-tibbiyot ko'rinishi) // „Sud tibbiyoti va ekspert amaliyotining dolzarb masalalari“. - Novosibirsk, 2009 yil.

 Лурия Р. А.. Внутренняя картина болезней и иатрогенные заболевания, 4- е изд 15.000 экз, М.: Медицина, Lua xatosi: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'Yanvar'..

 Whitfield CL. Psixiatrik dorilar travma agenti sifatida // Tibbiyotda xavf va xavfsizlik xalqaro jurnali. - 2010 yil. — Yoʻq. 22. — P. 195–207. - doi : 10.3233/JRS2010-0508. Samadjonumarov (munozara) 17:01, 2025-yil 14-oktyabr (UTC)