Taekvondo

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Taekvondo sparring matchi.

Taekvondo (koreyscha: 태권도) koreys kurash turi va Janubiy Koreyaning milliy sportidir. 2000 yildan Olimpiya oʻyinlari tarkibiga kiritilgan.

Taekvondo (koreyscha: tae—oyoq, kvon —qoʻl, do—yoʻl, yaʼni oyoq va qoʻllarning qarakat yoʻli) — sport kurashi turi. Bunda erkak va ayollar belgilangan maydonchada oʻz vazn toifalarida (himoya vositalarida) yakkamayakka olishish va maxsus mashklarni bajarish mahoratini namoyish etish borasida yakka va jamoavii tarzda oyoqqoʻllarda zarbalar berish yoki zarba xarakatlarini qayd etish boʻyicha musobaqalashadilar. T.da musobakalar 2 yoʻnalishda — Xalqaro taekvondo federatsiyasi (ITF; 1966 y. tuzilgan, 140 dan ortiq mamlakat aʼzo) va Jahon taekvondo federatsiyasi (WTF; 1973 y. tuzilgan, 140 dan ortiq mamlakat aʼzo) yoʻnalishlarida tashkil etiladi. T. asli koreys xalqining kurash turi hisoblanadi. Miloddan 600 y. ilgari koreislar jang qilish va himoyalanish vositasi sifatida uning usullarini qoʻllaganlar. T.ning rivojlanishida subak, xvaran va boshqa kurash yoʻnalishlari muhim rol oʻynadi.

Taekvondoning ITF yoʻnalishiga 1955 y. KXDRda asos solingan. Bu yoʻnalishda sportchilarning boshga tepishi, beldan pastga zarba berish, umuman, tananing ruxsat etilgan qismiga ham oyoq bilan toʻliq zarba berish taqiqlangan. Shuningdek, qoʻl bilan ham kuchli zarba berishga ruxsat etilmaydi. Musobaqalar (5 ta vazn toifasida) 2 boʻlimda (har boʻlim 2 min.dan, tanaffus — 1 min.) davom etadi. Anik, zarbalarga ochko beriladi. Maxsus mashklarni bajarishga maʼlum vaqt ajratiladi va ijro texnikasi baholandi.

Taekvondoning WTF yoʻnalishiga 1961 y. Koreya Respublikasida asos solingan. 2000 y. taekvondo (WTF) Sidney olimpiadasi dasturidan oʻrin oldi. Taekvondo (WTF) sportchilarning qoʻloyoqlarda tananing beldan yuqori, old qismiga zarbalar berishiga ruxsat etadi. Musobakalar (8 vazn toifasida) sportchilarning himoya vositalarini kiygan holida tashkil qilinib, 3 boʻlimda (har boʻlim 3 min.dan, tanaffuslar — 1 min. dan) davom etadi. Aniq zarbalarga ochko beriladi. Gʻolib nokaugga yoki ochkolar koʻpligiga qarab aniklanadi.

Oʻzbekistonda taekvondo (ITF) 1989 yildan ommaviylashdi. Oʻsha yili Oʻzbekiston taekvondo (1TF) federatsiyasi tuzildi va ITFra qabul qilindi. Bu federatsiya 2000 yilda Oʻzbekiston taekvondo (ITF) milliy assotsiatsiyasi nomi bilan qayta roʻyxatdan oʻtdi. Uning viloyatlarda boʻlimlari tuzilgan, 40 dan ziyod taekvondo (1TF) klublari faoliyat koʻrsatadi. 200 dan ortiq murabbiy 50 mingdan koʻproq T.chi bilan shugʻullanmoqsa (2004). OʻzRda taekvondo (ITF) musobaqalari muntazam oʻtkaziladi va oʻzbekistonlik sportchilar xalqaro musobaqalarda ham ishtirok etishadi. Poʻlat Usmonov, Valeriy Pak, Viktor Nikolayev va boshqa taekvondo (1TF) ning Oʻzbekistondagi dastlabki targʻibotchilari boʻlishgan. Endilikda ular yetakchiligida Botir Mamedov, Dmitriy Nim, Nasriddin Tolipov, Shahnoza Shuqratjonova, Aleftina Kim, Moisey Nogay kabi oʻnlab sportchilar Osiyo va jahon chempionatlari, nufuzli musobaqalarda sovrindorlar qatoridan oʻrin Olishdi. Taekvondo (WTF) Oʻzbekistonda 1990 yildan ommaviylashdi va oʻsha yili respublika taekvondo (WTF) federatsiyasiga asos solindi. Bu federatsiya 1992 yilda Oʻzbekiston taekvondo (WTF) assotsiatsiyasi nomi bilan kayta roʻyxatdan oʻtdi va 1993 yilda WTFra aʼzo boʻldi. Uning viloyatlarda boʻlimlari bor, 10 ta shahar taekvondo (WTF) klubi, tumanlardagi toʻgaraklarida 200 ga yakin murabbiy 17 mingdan ziyod T.chi bilan mashgʻulot olib boryapti (2004). Oʻzbekistonda taekvondo (WTF) musobakalari muntazam oʻtkazilyapti va sportchilarimiz xalqaro musobaqalarda ham qatnashyapti. Olek Pak, Adik Li, Aleksey Kan va boshqa taekvondo (WTF) ning yurtimizdagi dastlabki targʻibotchilari boʻlishgan. Yevgeniy Xan, Eduard Xegay, Ravshan Toshpoʻlatov, Umid Dadaxonov, Sanjar Mansurov, Natalya Mikryukova kabi sportchilar Osiyo va jahon chempionatlari, nufuzli musobaqalarda medallarni qoʻlga kiritishgan.


Tarixi[tahrir]

Koreyada yapon ishg'oli hamda Ikkinchi jahon urushi tugashi bilan 1945 yildan boshlab Seulda kvonlar deb ataluvchi yangi jang san'ati maktablari ochiladi. Bu maktablar koreys jang san'ati ustalari tomonidan yapon hamda xitoy jang san'atlari bo'yicha asos solingan. O'sha davrda yapon mustamlakachi hukumati qatag'oni tufayli mahalliy sport turlari (masalan Taekkyeon) umuman unutilgan edi. Odatda taekvondo atamasi 1940-50 yillarda kvonlar tomonidan mashq qilingan jang san'ati ma'nosini bildiradi, biroq u davrda taekvondo atamasi ishlab chiqilmagan va har bir kvon (maktab) o'ziga xos jang qilish uslubini mashq qilar edi.

1952-yil Janubiy Koreya prezidenti Sinman Ri Koreya Respublikasi armiyasining 29-piyodalar diviziyasi zobitlari Choy Hong-hi hamda Nam Tay-hilar tomonidan namoyish etilgan jang san'ati guvohi bo'ladi. U namoyish qilinayotgan texnikani Taekkyeon deb noto'g'ri tushunadi va bu jang san'atini armiyaga yagona tizim ostida joriy etishga undaydi. 1955-yildan boshlab kvonlar rahbarlari Koreyaning yagona jang san'atini yaratish imkoniyatlarini jiddiy muhokama qila boshladilar. O'shangacha Tang Soo Do yaponcha kanji (唐手道) ning koreyscha hanja talaffuzidan foydalanib, koreys karatesi nomini berish uchun ishlatilgan. Tae Soo Do nomi (跆手道) ham koreys jang san'atini birlashtirilgan uslubini tasvirlash uchun ishlatilgan. Bu nom hanjadagi 跆 tae "yanchmoq, oyoq osti qilmoq", 手 su "qo'l" va 道 do "yo'l, tartib" so'zlaridan tashkil topgan.

Choy Hong Hi su "qo'l" so'zini 拳 kwon "musht" so'zi bilan almashtirib Tae Kwon Do nomidan foydalanishni qo'llab-quvvatladi. Bu nom, prezidentning fikriga ko'ra, Taekkyeon talaffuziga eng yaqin bo'lgan. Yangi nom kvonlar yetakchilari orasida juda sekin tarqaldi. Bu vaqt ichida taekvondo Janubiy Koreya harbiylari tomonidan foydalanish uchun qabul qilindi, bu esa fuqarolik jang san'atlari maktablari orasida mashhurligini oshirdi

1959-yilda koreys jang san'atlarini birlashtirishga yordam berish uchun Koreya taekvondo assotsiatsiyasi yoki KTA (o'sha paytdagi Koreya Tang Soo Do assotsiatsiyasi) tashkil etildi. Oh Do kvoni (maktabi)dan chiqqan general Choy KTAning boshqa a'zo kvonlaridan o'zining Chan Hon uslubidagi taekvondosini birlashtirilgan uslub sifatida qabul qilishlarini xohlardi. Biroq, bu qarshilikka uchradi, chunki boshqa kvonlar faqat bitta kvonning uslubi emas, balki barcha uslublarning merosi va xususiyatlariga ega bo'lish uchun barcha kvonlarning ma'lumotlari asosida yagona uslub yaratilishini xohlashdi. Bunga javoban, Shimoliy Koreyada taekvondoni o'rgatish va butun Koreya yarim orolini birlashtirish borasidagi kelishmovchiliklar bilan bir qatorda, Choy 1966-yilda KTAdan ajralib, Kanadada o'z taekvondo uslubini institutlashtiradigan alohida boshqaruv organi - Xalqaro taekvondo federatsiyasiga (ITF - International Taekwon-Do Federation) asos soldi.

Dastlab, General Choy bilan yaqin aloqalarga ega Janubiy Koreya prezidenti General Choyning ITFga cheklangan yordam ko'rsatdi. Biroq, Janubiy Koreya hukumati jang san'atida Shimoliy Koreya ta'siridan qochishni istardi. Aksincha, ITF prezidenti Choy Hong Hi o'z taekvondo uslubi uchun har tarafdan, shu jumladan Shimoliy Koreyadan ham qo'llov bo'lishini xohlardi. Bunga javoban, 1972-yilda Janubiy Koreya ITFni qo'llab-quvvlashdan voz kechdi. ITF alohida federatsiya sifatida ishlashda davom etdi, keyinroq qarorgohini Kanadadagi Torontoga ko'chirdi. General Choy ITF uslubini rivojlantirishda davom etdi, xususan 1983-yilda Taekvondo ensiklopediyasini chop ettirdi. Choy nafaqaga chiqqanidan so'ng, ITF 2001 yilda bo'linib, keyin 2002 yilda yana uchta alohida federatsiya tuzdi va ularning har biri shu nom ostida o'z faoliyatini davom ettirmoqda.

1972-yilda KTA va Janubiy Koreya hukumatining Madaniyat, sport va turizm vazirligi taekvondo uchun milliy akademiya sifatida Kukkivonga asos soldi. 1972 yilda KTA va Janubiy Koreya hukumati Madaniyat, sport va turizm vazirligi Kukkiwonni taekvondoning yangi milliy akademiyasi sifatida tashkil etishdi. Hozirda Kukkivon hukumat tomonidan taekvondoning birlashtirilgan uslubini belgilash nuqtai nazaridan KTA ilgari amalga oshirgan ko'p funktsiyalarni bajaradi. 1973-yilda KTA va Kukkivon Jahon taekvondo federatsiyasini (WTF - World Taekwondo Federation, 2017-yilda Jahon taekvondosi (WT) sifatida qayta nomlandi) tashkil etishni qo'llab-quvvatladi. WT musobaqalarida kukkivon uslubidagi taekvondo ishlatiladi. Shu sababli, Kukkivon uslubidagi taekvondo odatda WT uslubidagi taekvondo, sport uslubidagi taekvondo yoki Olimpiya uslubidagi taekvondo deb ataladi, lekin aslida uslub WT emas, balki Kukkivon tomonidan belgilanadi.

2021-yildan beri taekvondo Olimpiya o'yinlariga kiritilgan uchta Osiyo jang san'atlaridan biri (qolgan ikkitasi dzyudo va karate) hisoblanadi. Bu 1988-yil Seulda bo'lib o'tgan Olimpiadada namoyish tadbiri sifatida boshlandi, oradan bir yil o'tib, Pan Amerika o'yinlarida medalli musobaqa ko'rinishida tashkillashtirildi va ​​2000-yilda Sidneyda bo'lib o'tgan Olimpiada o'yinlarida rasmiy medallar musobaqasi bo'ldi. 2010-yilda taekvondo Hamdo'stlik o'yinlari sport turi sifatida qabul qilindi.


Havolalar[tahrir]