Shevchenko Taras Grigoryevich

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Shevchenko Taras Grigoryevich [1814.25.11(9.3), hozirgi Cherkassk viloyati Zvenigorod tumani — 1861. 26.2(10.3), Peterburg] — ukrain shoiri va rassomi. 14 yoshidan pomeshchik P.V. Engelgardtning dastlab Vilshan qishlogʻi, soʻng Vilno, 1831 yildan Peterburg shaharlaridagi uyida rassom chifatida tarbiyalangan. Sh. 1836 y. rassom I.S.Soshenko va u orqali K.P.Bryullov, V.I.Grigorevich, V.A.Jukovskiy singari taniqli rus rassom va adabiyotchilari bilan tanishgan. 1838 yil Bryullovning kimoshdi savdosida topgan puli evaziga krepostnoylikdan ozod etilgan. Shu yil Badiiy akademiyaga qabul qilingan Sh. tasviriy sanʼat sirlarini egallash bilan birga ilgor va kurashchan dunyoqarashli ijodkor sifatida shakllangan.

SH.ning ilk balladasi 1838 yilda eʼlon qilingan. Uning 1840 yil Peterburgda nashr etilgan "Qoʻbuzchi" sheʼriy toʻplami ukrain adabiyoti tarixida yangi davrning boshlanganidan darak beradi. Sh.ning romantik ruh bilan yoʻgʻrilgan ilk ijodida ballada, qoʻshiq va "oʻylar" ustuvorlik qiladi. "Katerina" (1838) singari dastlabki sheʼr va dostonlarida krepostnoy voqelikka boʻlgan norozilik kayfiyati yaqqol ifodalangan. Sh. ijodining shoh namunalaridan biri — "Gaydamaklar" (1841) dostonida ukrain xalkining 1768 yilda polyak feodallari zulmiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni tasvir etilgan. Sh. 1842—43 yillarda rus tilida "Nikita Gayday" dramasi, "Koʻr qiz" va "Isteʼdodsiz" dostonlarini, rus va ukrain tillarida esa "Nazar Stodolya" (1843) dramasini yozgan.

SH. 1843 yil mayida Ukrainaga kelib, ukrain xalqi hayoti bilan yaqindan tanishgan. U shu safar chogʻida koʻplab rasmlar yaratib, ularni "Ukraina manzaralari" (1844) albomida eʼlon qilgan. 1844 yil fevralda Peterburgga qaytgan Sh. Badiiy akademiyani "erkin sanʼatkor" unvoni bilan tugatib, 1845 yilda yana Ukrainaga kelgan. U Kiyev arxeologik komissiyasining rassomi sifatida Ukrainaning bir qancha viloyatlariga sayohat qilgan. Sh.ning 1843—45 yillarda yaratgan "Tush", "Kavkaz", "Dahriy", "Ukki", "Choʻri" singari dostonlardan iborat "Uch yil" toʻplami ukrain sheʼriyatining yangi janrlar bilan boyishi, unga siyosiy mavzularning kirib kelishiga zamin hozirladi.

SH. 1847 yil aprelda "Uch yil" toʻplamiga kirgan sheʼrlari uchun qamoqqa olinib, Orsk qalʼasidagi Orenburg alohida korpusiga soldat sifatida yuborilgan. 1848 yil kapitanleytenant A.I. Butakov Sh.ni Orol dengizini tekshirish ekspeditsiyasiga rassom sifatida taklif etgan. Sh. mazkur safar paytida 350 dan ziyod akvarel portret va manzaralar yaratgan. Ammo1850 yil aprelda Sh. yana qamoqqa olinib, Kaspiy dengizi boʻyidagi Mangʻishloq ya.o.ga joʻnatilgan. Sh. qattiq nazorat ostida boʻlishiga qaramay, 1851 yil geologik ekspeditsiya tarkibiga rassom sifatida jalb etilgan. Sh. Novopetrovskda qalʼa komendantining ijozati bilan rus tilida "Sozanda", "Egizaklar" (1855), "Baxtsiz" (1856), "Nashʼali sayr" (1858) singari qissalar yozgan. Ammo muallif bu asarlarini hayotlik paytida eʼlon qilolmagan. Nikolay I vafotidan keyin Sh. ozod etilgan va 1858 yil martida Sh.ga Peterburgda yashashi uchun ijozat berilgan.

Rossiya shu yillarda krepostnoylik huquqini bekor qilishga tayyorlanayotgan va inqilobiy uygʻonishlar davriga kira boshlagan edi. Krepostnoylik tuzumini isloh etish boʻyicha olib borilayotgan ishlarni koʻrgan Sh. xalqni hurriyatni inqilobiy yoʻl bilan qoʻlga kiritishga chaqiruvchi asarlar yozgan.

SH. yangi ukrain adabiyotiga xalqning tarixiy taqdiri va kelajagi bilan bogʻliq gʻoya va obrazlarni olib kirgan, undagi realistik yoʻnalishga yangi hayot bagʻishlagan. Ayni paytda ukrain tilining milliy adabiy til sifatida shakllanishi va kamol topishida Sh. ijodi katta rol oʻynagan.

SH.ning ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan. Toshkent shahrida unga haykal oʻrnatilgan, nomiga koʻcha qoʻyilgan.

Manbalar[tahrir]

  • Tanlangan asarlar, 1—2j., T., 1959— 60; Katerina, T., 1964; Sochineniya, t. 1—4, M., 1977.

Adabiyot[tahrir]

  • Beletskiy A. I., Deych A. I., Taras Shevchenko. Kritikobiograficheskiy ocherk, M., 1964; Shevchenkovskiy slovnik, t. 1—2, Kiyev, 1976—77; Vospominaniya o T. Shevchenko, Kiyev, 1982.