Pretoriya konvensiyasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Pretoriya konvensiyasi (inglizcha: Pretoria Convention) — Transvaal va Britaniya imperiyasi oʻrtasidagi Birinchi Angliya-Bur urushini (1880-1881) tugatgan tinchlik shartnomasi edi.

1881-yil-28-yanvarda Leng Neke, 8-fevralda Ingogo va 27-fevralda Mayubeda imperiya armiyasining magʻlubiyati, oxirgisida Natalning gubernatori va bosh qoʻmondoni J. P. Kollining halok boʻlishi, harbiy nuqtai nazardan, ahamiyatsiz voqealar edi. Ser Ivlin Vud muhim qoʻshimcha kuchlar bilan qarshi hujumga oʻtishga tayyor edi, ammo Kollining vorisi Frederik Roberts metropoliyadan yetib kelishidan oldin, yilning 23-martida sulh tuzilgan edi. Gladston hukumatidagi koloniyalar vaziri, graf Kimberli Ingogodan ham oldin sulh boʻyicha muzokaralarni boshlashga tayyor edi, ammo Krugerning javobi faqat 7-martda olindi[1].

Shartnoma shartlari boʻyicha muzokaralar Angliyada shiddatli munozaralar fonida boʻlib oʻtdi, u yerda Argil gertsogi kabi koʻpchilikda „Tasodifiy vaziyatlar va shoshqaloqlik bilan bergan buyrugʻimiz tufayli bizni yengishga muvaffaq boʻlgan bir guruh fermerlarni magʻlub etish uchun muzokaralar toʻxtatilishi kerak emasmi?“ degan savol tugʻildi[2]. Bir qator magʻlubiyatlardan soʻng tinchlik oʻrnatilishi nafaqat oddiy britaniyaliklar, balki qirolicha Viktoriya tomonidan ham salbiy qabul qilinganiga qaramay, shartnoma 3-avgustda tuzilgan.

Muqaddimada quyidagi 32 ta moddaga muvofiq Transvaalga „Hazrati oliyalari hukmronligi ostida toʻliq oʻzini oʻzi boshqarish“ kafolatlangan edi (inglizcha: complete self-government, subject to the suzeraniry of Her Majesty). II modda Transvaalning tashqi aloqalari ustidan imperator nazoratini oʻrnatishga bagʻishlangan boʻlib, I va XIX moddalarda birinchi marta Bur respublikasining chegaralari aniqlangan. Bir qator maqolalar (III, XIII-XV, XXI-XXIII) tub aholi huquqlariga bagʻishlangan boʻlib, ularning taqdiri toʻgʻrisidagi qonunlarni Hazrati oliyalari yoki uning vorislari, shuningdek, boshqa xalqlarning vakillari roziligisiz qabul qilish mumkin emas edi (XXVI va XXVII moddalar). XVII va XVIII moddalarda vazifalari muvaqqat ishlar vakili va bosh konsulga teng boʻlgan „Rezident“ lavozimi kiritilgan. XXV moddada Britaniya tovarlari va ishlab chiqaruvchilariga nisbatan kamsitish taqiqlangan[1].

Burlarning erishilgan kelishuvdan noroziligi muzokaralarning davom etishiga va 1884-yilda ushbu kelishuvni London konvensiyasiga almashtirilgan xulosasiga olib keldi[3].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 Headlam 1963.
  2. Morley 1903.
  3. Hodge 2007.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]