Neokonservatizm

Neokonservatizm (inglizcha: neoconservatism) — AQShdagi konservativ siyosatchilarning bir qismi ilgari suradigan mafkura bo‘lib, unga ko‘ra AQSh o‘zining iqtisodiy va harbiy qudratidan foydalanib, o‘ziga dushman deb hisoblangan rejimlarni yengishi va bu davlatlarda demokratiyani qaror toptirishga ko‘maklashishi kerak.

Bu yo‘nalish 1970-yillar boshida Demokratik partiya doirasida paydo bo‘lgan. O‘sha paytda ayrim demokratlar Vetnam urushiga qarshi kayfiyatlarning kuchayishiga qo‘shilmagan hamda “Buyuk jamiyat” ijtimoiy dasturlariga tanqidiy qaragan.

Neokonservatorlar odatda erkin bozor iqtisodiyotini qo‘llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga, ular paleokonservatorlar va libertarianlarga qaraganda davlatning jamiyat hayotiga aralashuviga nisbatan kamroq qarshilik ko‘rsatadi (masalan, ayrim hollarda soliqlarni oshirishga ham mutlaqo qarshi chiqmasligi mumkin).

Hozirgi ilmiy adabiyot va jurnalistikada neokonservatizm tarafdorlari ko‘pincha qisqacha “neokon” deb ataladi.

Terminologiya

“Neokonservatizm” atamasi AQShda 1973 yilda sotsialist siyosatchi Maykl Harrington tomonidan ommalashtirilgan. U bu so‘z bilan Deniel Bell, Deniel Patrik Moynixan va Irving Kristol qarashlarini tavsiflagan.

“Irving Kristol” esa bu tushunchani 1979 yilda chop etilgan “O‘zini chin dildan neokonservator deb tan olgan odamning iqrorlari” (“Confessions of a True, Self-Confessed ‘Neoconservative’”) nomli maqolasida bevosita qo‘llagan. Uning g‘oyalari aslida 1950-yillardan boshlab ta’sir ko‘rsata boshlagan, ayniqsa u Encounter jurnalining hammuassisi va muharriri bo‘lgan davrda.

Bu yo‘nalishning yana bir muhim targ‘ibotchilaridan biri Norman Podgorets edi. U 1960 yildan 1995 yilgacha Commentary jurnaliga muharrirlik qilgan. 1982 yilda New York Times Magazine uchun yozgan “Reyganning tashqi siyosati sabab neokonservatorlarning iztirobi” nomli maqolasida Podgorets o‘zini ochiqchasiga neokonservator deb atagan. 1970-yillar oxiri va 1980-yillar boshlarida neokonservatorlar mavjud liberal siyosiy yo‘nalishni muvaffaqiyatsiz deb hisoblashgan.

Seymur Lipset va Jona Goldberg kabi ayrim olim va sharhlovchilar — ularning o‘zlari ham ba’zan neokonservator sifatida tilga olingan — atamaning kelib chiqishi haqida boshqa fikrlarni bildirgan. Lipset bu tushunchani sotsial-demokratlarni tanqid qilgan sotsialistlar muomalaga kiritgan deb hisoblagan, Goldberg esa uni zamonaviy amerika liberalizmini mafkuraviy tanqid qilish vositasi sifatida talqin qilgan. Tarixchi Jastin Vays esa bu qarashlarni noto‘g‘ri deb hisoblab, “neokonservatizm” Harrington tomonidan SDUSAga aloqasi bo‘lmagan uch shaxsga nisbatan qo‘llanganini va keyinchalik mustaqil siyosiy harakat sifatida shakllanganini ta’kidlagan.

AQSh ommaviy axborot vositalarida neokonservatizmga qiziqish ayniqsa Jorj Bush kichik prezidentligi davrida kuchaydi. Bu davrda mafkuraning tashqi siyosatga ta’siri keng muhokama qilindi.

Vujudga kelishi

Ko‘plab neokonservatorlar 1930-yillarda Nyu-Yorkdagi yahudiy ziyolilari muhitidan chiqqan edi. Ular dastlab chap siyosiy qarashlarga ega bo‘lgan (ba’zilari hatto trotskizm tarafdori ham bo‘lgan) va stalinizmga qarshi chiqqan. “Sovuq urush” davrida ular SSSRga nisbatan tanqidiy munosabatini saqlab qolib, AQShni qo‘llab-quvvatlashda davom etdi. Keyinchalik ularning ko‘pchiligi liberal-demokratik qarashlarga o‘tdi.

1950-yillar va 1960-yillar boshida keyinchalik neokonservator sifatida tanilgan shaxslar AQShda qora tanlilar fuqarolik huquqlari harakatini, irqiy integratsiyani va Martin Lyuter King faoliyatini qo‘llab-quvvatlagan. Shuningdek, kommunistlarning g‘alabasini oldini olish maqsadida AQShning Vetnam fuqarolar urushidagi ishtiroki ham ular tomonidan ma’qullangan.

Neokonservatizm yangi chap kuchlar koalitsiyasining “Yangi kurs” siyosatidan voz kechishi fonida shakllana boshladi. “Black Power” harakati ayrim hollarda yahudiylarni integratsiya masalasida ikkiyuzlamachilikda va Olti kunlik urush paytida Isroilni qo‘llab-quvvatlaganlikda ayblagan. Shu davrda paydo bo‘lgan “anti-antikommunizm” kayfiyati hamda “yangi siyosat” harakati (Norman Podgorets fikricha, kontrmadaniyatga yaqinligi sabab aholining asosiy qismidan uzoqlashgan) ham bu jarayonga ta’sir ko‘rsatgan. Ayrim neokonservatorlar Black Power tarafdorlari orasidagi antisemit kayfiyatlardan ayniqsa xavotirda edi.

Irving Kristol 1965–2005 yillarda chop etilgan The Public Interest jurnalini tahrir qilgan. Unda iqtisodchilar va siyosatshunoslar davlat rejalashtirishining liberal iqtisodiyotga kiritilishi kutilmagan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini tanqid qilgan.

Ilk neokonservatorlar orasida Demokratik partiyadan ko‘ngli qolgan siyosatchilar va ziyolilar ham ko‘p bo‘lgan. Masalan, Deniel Patrik Moynixan (Richard Nikson ma’muriyatida ishlagan) hamda Jin Kirkpatrik (Ronald Reygan prezidentligi davrida AQShning BMTdagi elchisi bo‘lgan) shu qatorda tilga olinadi.

Tarixi

Dastlab “neokonservatorlar” atamasini amerikalik liberallar o‘zlarining sobiq hamfikrlariga nisbatan qo‘llagan. Bu shaxslar 1960–1970-yillarda tashqi siyosat masalalarida o‘ngroq qarashlarga o‘ta boshlagan, biroq ayrim ichki siyosiy masalalarda chap pozitsiyalarni saqlab qolgan edi. Neokonservatorlar “yumshash siyosati” (SSSR bilan keskinlikni kamaytirish yo‘li)ga qarshi chiqib, Sovet Ittifoqi bilan qarama-qarshilikni davom ettirish zarurligini ta’kidlagan.

Ilk neokonservatorlar asosan kichik guruhga mansub, ko‘pincha yahudiy kelib chiqishli liberal ziyolilar edi. Ular 1960–1970-yillarda AQSh chap qanoti siyosatini haddan tashqari ijtimoiy xarajatlarga moyil deb hisoblab tanqid qilgan va harbiy xarajatlarning qisqartirilishiga qarshi chiqqan. Ularning ko‘pchiligi Demokratik partiya senatori Genri Jekson bilan yaqin aloqada bo‘lgan.

1980-yillarga kelib neokonservatorlarning aksariyati Respublika partiyasiga o‘tdi va prezident Ronald Reyganning harbiy xarajatlarni oshirish hamda SSSRga nisbatan qat’iy siyosat yuritish tashabbuslarini qo‘llab-quvvatladi. Neokonservatorlarning yosh avlodi esa chap qarashlarni umuman bo‘lishmagan — ular boshidan “reygancha” respublikachilar sifatida shakllangan.

SSSR parchalangach, neokonservatorlar AQSh harbiy xarajatlarining kamayishi va mamlakatning global rolining susayishi xavfi haqida ogohlantirib, ular “haddan tashqari xotirjamlik” deb hisoblagan kayfiyatlarga qarshi chiqdi.

2001 yil 11 sentyabrdagi terrorchilik hujumlaridan so‘ng neokonservatorlar prezident Jorj Bush (kichik) e’lon qilgan “terrorizmga qarshi urush” siyosatini faol qo‘llab-quvvatladi. Ular AQSh qo‘shinlarining Afg‘onistonga yuborilishi va Iroqqa bostirib kirish qarorini ham ma’qullagan.

Neokonservatorlarning ko‘pchiligi Isroilni AQShning Yaqin Sharqdagi eng ishonchli ittifoqchisi va mintaqadagi demokratiya tayanchi sifatida ko‘rib, uni qat’iy qo‘llab-quvvatlaydi.

Prinsiplari

Faylasuf Frensis Fukuyama (V. Senderov talqiniga ko‘ra) neokonservatizmning to‘rtta asosiy tamoyilini ajratib ko‘rsatadi:

• Har bir davlatning ichki siyosiy tuzumi uning tashqi siyosatiga ta’sir qiladi, degan ishonch. Shu sababli liberal-demokratik jamiyatlar boshqa mamlakatlarning ichki jarayonlariga qiziqish bildirish va ularga bosim o‘tkazish huquqiga ega, deb qaraladi. Bu qarash neokonservatorlarni “realistlar”dan ajratadi. Realistlar odatda boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik tarafdori bo‘ladi.

• AQSh qudrati — jumladan harbiy salohiyati — axloqiy maqsadlar yo‘lida qo‘llanishi kerak, degan qarash. Dunyoning yetakchi davlati sifatida AQSh alohida mas’uliyatga ega deb hisoblanadi. Shu orqali mamlakatning “jahon politsiyachisi” sifatidagi roli mustahkamlanadi.

• Keng ko‘lamli ijtimoiy muhandislik loyihalariga ishonchsizlik. Davlat tomonidan rejalashtirilgan ijtimoiy dasturlar kutilmagan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligi haqida xavotir mavjud.

• Xalqaro huquq mexanizmlari va xalqaro institutlarning xavfsizlik va adolatni ta’minlashdagi samaradorligi hamda legitimligiga nisbatan shubha.

Zamonaviy neokonservativ dastur asosiy g‘oyalari 1996 yilda Uilyam Kristol va Robert Kagan tomonidan bayon qilingan. Ularning fikricha, AQSh o‘zining xalqaro nufuzi va avvalgi tashqi hamda mudofaa siyosati natijasida shakllangan mavqei asosida dunyoda “insonparvar global gegemonlik”ni amalga oshirishi kerak.

Mualliflar uchta asosiy “imperativ”ni ilgari suradi:

• harbiy byudjetni sezilarli darajada oshirish;

• fuqarolar orasida vatanparvarlik va harbiy qadriyatlarni targ‘ib qilish, jamiyat va armiya o‘rtasidagi birlikni kuchaytirish hamda ko‘proq ko‘ngillilarni xizmatga jalb etish;

• “axloqiy aniqlik” tamoyiliga amal qilib, tahdidlar yuzaga kelishini kutmasdan, dunyo bo‘ylab AQShning siyosiy qadriyatlari — demokratiya, bozor iqtisodiyoti va erkinlikka hurmatni faol targ‘ib etish.

Demokratiyaning amerika modelini zarur bo‘lsa harbiy vositalar orqali ham keng yoyish “neokonlar” e’lon qilgan asosiy vazifalardan biri hisoblangan. Uilyam Kristol bu haqda shunday yozgan: favqulodda vaziyatlarda AQSh har doim demokratik davlatni nodemokratik kuchlarning ichki yoki tashqi tahdididan himoya qilish majburiyatini his qiladi.

Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, neokonservativ siyosiy burilish davrida Yaqin Sharq mamlakatlari masalasi mafkuraviy jihatdan ham, siyosiy safarbarlik vositasi sifatida ham muhim o‘rin tutgan.

Asosiy shaxslar

• Irving Kristol — neokonservatizmning asosiy nazariyotchilaridan biri hisoblanadi. U jurnalist va siyosiy sharhlovchi sifatida bu yo‘nalish mafkurasini shakllantirishda katta rol o‘ynagan, The Public Interest jurnalini tahrir qilgan.

• Uilyam Kristol — siyosiy tahlilchi va publitsist, Irving Kristolning o‘g‘li. U neokonservativ tashqi siyosat g‘oyalarini faol targ‘ib qilgan va Robert Kagan bilan birga AQShning global yetakchilik rolini asoslovchi konsepsiyalarni ishlab chiqqan.

• Norman Podgorets — Commentary jurnalining uzoq yillar bosh muharriri bo‘lgan. U neokonservativ qarashlarni ommalashtirish va liberal siyosatni tanqid qilish orqali yo‘nalishning intellektual yetakchilaridan biriga aylangan.

• Leo Shtrauss — siyosiy faylasuf bo‘lib, bevosita neokonservator bo‘lmaganiga qaramay, uning g‘oyalari keyinchalik bu yo‘nalish vakillariga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan deb hisoblanadi.

• Donald Kagan — qadimgi tarix bo‘yicha olim va siyosiy sharhlovchi. U kuchli tashqi siyosat va AQShning global yetakchilik rolini qo‘llab-quvvatlagan neokonservativ qarashlari bilan tanilgan.

• Nil Fergyuson — britaniyalik tarixchi va publitsist. U ba’zan neokonservativ qarashlarga yaqin pozitsiyalari, xususan G‘arbning global siyosiy rolini himoya qilgani sabab shu doira bilan bog‘lab tilga olinadi.