Jini indeksi

2022-yil uchun Jini koeffitsientlari (foizda) boʻyicha dunyo xaritasi, Qashshoqlik va tengsizlik platformasi (PIP) maʼlumotlariga koʻra

Jini koeffitsienti (/ˈdʒiːni/; baʼzan Jini indeksi yoki Jini nisbati deb ham ataladi) — iqtisodiyotda bu statistik tarqoqlik oʻlchovi boʻlib, mamlakat yoki ijtimoiy guruh ichidagi daromad tengsizligi, boylik tengsizligi yoki isteʼmol tengsizligini ifodalash uchun ishlatiladi. U italiyalik statistik va sotsiolog Corrado Gini tomonidan ishlab chiqilgan.

Jini koeffitsienti taqsimotdagi qiymatlar (masalan, daromad darajalari) orasidagi iqtisodiy tengsizlikni oʻlchaydi. Agar koeffitsient 0 ga teng boʻlsa, bu mukammal tenglikni bildiradi (barcha odamlar bir xil daromadga ega). Agar u 1 (yoki 100%) ga teng boʻlsa, bu mutlaqo tengsizlikni bildiradi, yaʼni barcha daromad bitta shaxsga tegishli boʻladi.

Corrado Gini ushbu koʻrsatkichni daromad va boylik tengsizligini baholash vositasi sifatida taklif qilgan. XX asr oxirida OECD mamlakatlarida soliqlar va transfer toʻlovlari hisobga olinganda Jini koeffitsienti taxminan 0,24 dan 0,49 gacha boʻlgan; bunda Slovakiya eng past, Meksika esa eng yuqori koʻrsatkichga ega boʻlgan.

Afrika mamlakatlarida esa 2008–2009-yillarda soliqlardan oldingi Jini koeffitsienti yuqori boʻlgan, xususan Janubiy Afrika Respublikasida u 0,63–0,7 atrofida baholangan. Biroq ijtimoiy yordam va soliqlar hisobga olinganda bu koʻrsatkich sezilarli darajada kamayadi. Slovakia has the lowest Gini coefficient, with a Gini coefficient of 0.232.

Turli manbalarga koʻra, 2005-yilda global daromad boʻyicha Jini koeffitsienti 0,61–0,68 oraligʻida boʻlgan. Jini koeffitsientini talqin qilishda ehtiyot boʻlish zarur, chunki bir xil qiymat turli xil taqsimot shakllaridan kelib chiqishi mumkin. Shuningdek, demografik omillar ham taʼsir koʻrsatadi: masalan, aholi qarishi yoki tugʻilish darajasi yuqori boʻlishi koʻrsatkichni oʻzgartirishi mumkin.

Koʻplab tadqiqotchilar Jini koeffitsientining turli variantlarini ham ishlab chiqqanlar.

Jini koeffitsienti nima?

Jini koeffitsienti daromadlar tengsizligining keng tarqalgan oʻlchovidir, u mamlakat boʻyicha butun daromad taqsimotini 0 dan 1 gacha boʻlgan yagona raqamga qisqartiradi: bu raqam qanchalik koʻp boʻlsa, daromadlar tengsizligi darajasi shunchalik yuqori boʻladi.

Jini indeksi yoki Jini koeffitsienti aholi oʻrtasida daromad taqsimotini oʻlchaydi. 1912-yilda italiyalik statistik Korrado Jini tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u koʻpincha iqtisodiy tengsizlikni oʻlchaydi, daromad taqsimotini yoki kamdan-kam hollarda, aholi oʻrtasida boylik taqsimotini aniqlaydi.

Koeffitsient 0 (yoki 0 %) dan 1 (yoki 100 %) gacha, 0 mukammal tenglikni va 1 mukammal tengsizlikni ifodalaydi. Koʻrsatkich 1 dan yuqori qiymatlarda boʻlishi ham kuzatiladi, bunda esa asosiy sabablar salbiy daromad yoki boylik deb qaraladi.

ASOSIY MAʼLUMOTLAR

• Jini indeksi — bu aholi oʻrtasida daromad taqsimotining oʻlchovidir.
• Jini indeksining yuqoriligi tengsizlikning kuchayishini koʻrsatadi, bu esa yuqori daromadli shaxslar aholi umumiy daromadlarining ancha katta qismiga ega ekanligini ifodalaydi.
• Jini indeksi boʻyicha oʻlchanadigan global tengsizlik soʻnggi bir necha asrlar davomida barqaror ravishda oʻsib bordi va COVID-19 pandemiyasi davrida keskin oshdi.
• Maʼlumotlar va boshqa cheklovlar sababli Jini indeksi daromadlar tengsizligini oshirib yuborishi va daromad taqsimoti haqidagi muhim maʼlumotlarni yashirishi mumkin.

Jini indeksini qanday ishlashini tushunish

Har bir fuqaroning daromadi bir xil boʻlgan mamlakatda daromadning Jini koeffitsienti 0 ga teng boʻladi. Aksincha, bitta rezident barcha daromadlarni ishlab topgan, qolganlari esa hech narsa ishlamagan mamlakatning daromadi Jini koeffitsienti 1 ga teng boʻladi.

Xuddi shu tahlil boylik taqsimotiga ham taalluqli boʻlishi mumkin („boylik Jini koeffitsienti“), lekin boylikni oʻlchash daromaddan koʻra qiyinroq boʻlgani sababli, Jini koeffitsientlari odatda daromadga ishora qiladi va oddiygina „Jini koeffitsienti“ yoki „Jini indeksi“ sifatida daromadga taalluqli ekanligini koʻrsatadi. Boylik Jini koeffitsientlari odatda daromadga nisbatan ancha yuqori boʻladi.

Jini koeffitsienti mamlakat yoki mintaqada daromad yoki boylik taqsimotini tahlil qilish uchun muhim vositadir, ammo uni daromad yoki boylikning mutlaq oʻlchovi deb adashmaslik kerak. Daromadlar har birida oʻxshash taqsimlangan boʻlsa, yuqori daromadli va past daromadli mamlakat bir xil Jini koeffitsientiga ega boʻlishi mumkin. Masalan, Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) maʼlumotlariga asoslangan holda, Turkiyaning kishi boshiga yalpi ichki mahsuloti (YaIM) ancha past boʻlishiga qaramay, Turkiya va Qoʻshma Shtatlarda daromad Jini koeffitsientlari 0,39-0,40 atrofida boʻlgan.

Taʼrifi

Jini koeffitsienti A bilan belgilangan maydonning A va B umumiy maydoniga boʻlinmasiga teng, yaʼni ${\text{Jini}}={\tfrac {A}{A+B}}$. Oʻqlar 0 dan 1 gacha, shuning uchun A va B maydoni ${\tfrac {1}{2}}$ boʻlgan uchburchakni tashkil qiladi va ${\text{Jini}}=2A=1-2B$.

Jini koeffitsienti daromad/boylik taqsimotidagi tengsizlik darajasining indeksi boʻlib, mamlakatning boylik yoki daromad taqsimoti teng taqsimotdan qanchalik uzoqlashganligini baholash uchun ishlatiladi.

Jini koeffitsienti odatda matematik jihatdan Lorenz egri chizigʻi asosida aniqlanadi, bu egri chiziq aholining eng quyi x qismi tomonidan jami daromadning qancha ulushi (y-oʻqi) kumulativ ravishda olinishini chizadi (diagrammaga qarang). 45 graduslik chiziq shuning uchun daromadlarning mukammal tengligini ifodalaydi. Jini koeffitsientini keyinchalik tenglik chizigʻi va Lorenz egri chizigʻi orasida joylashgan maydonning (diagrammada A bilan belgilangan) tenglik chizigʻi ostidagi umumiy maydonga (diagrammada A va B bilan belgilangan) nisbati sifatida tushunish mumkin; yaʼni G = A/(A + B). Agar manfiy daromadlar boʻlmasa, u A + B = 0.5 boʻlganligi sababli 2A va 1 − 2B ga ham tengdir.

Hamma uchun manfiy boʻlmagan daromad yoki boylikni nazarda tutgan holda, Jini koeffitsientining nazariy diapazoni 0 (toʻliq tenglik) dan 1 (mutlaq tengsizlik) gacha. Ushbu oʻlchov koʻpincha foiz sifatida, 0 dan 100 gacha ifodalanadi. Biroq, agar qarz holatlarida boʻlgani kabi manfiy qiymatlar hisobga olinsa, Jini indeksi 1 dan oshib ketishi mumkin. Odatda, biz ijobiy oʻrtacha yoki jami qiymatni taxmin qilamiz, bu Jini koeffitsientining noldan past boʻlishini istisno qiladi.

Muqobil yondashuv Jini koeffitsientini nisbiy oʻrta mutlaq farqning yarmi sifatida belgilashdir, bu Lorenz egri chizigʻi asosidagi taʼrifga ekvivalentdir. Oʻrta mutlaq farq — bu populyatsiyadagi barcha juft elementlarning oʻrtacha mutlaq farqi, nisbiy oʻrta mutlaq farq esa masshtab uchun normallashtirish maqsadida oʻrta mutlaq farqning oʻrtacha ${\bar {x}}$ ga boʻlinmasidir. Agar x_i i shaxsning boyligi yoki daromadi boʻlsa va n ta shaxs mavjud boʻlsa, u holda Jini koeffitsienti G quyidagicha beriladi:

$G={\frac {\displaystyle {\sum _{i=1}^{n}\sum _{j=1}^{n}\left|x_{i}-x_{j}\right|}}{\displaystyle {2n^{2}{\bar {x}}}}}={\frac {\displaystyle {\sum _{i=1}^{n}\sum _{j=1}^{n}\left|x_{i}-x_{j}\right|}}{\displaystyle {2n\sum _{i=1}^{n}x_{i}}}}$

Daromad (yoki boylik) taqsimoti uzluksiz ehtimollik zichlik funksiyasi p(x) sifatida berilganda, Jini koeffitsienti yana nisbiy oʻrta mutlaq farqning yarmiga teng:

$G={\frac {1}{2\mu }}\int _{-\infty }^{\infty }\int _{-\infty }^{\infty }p(x)p(y),|x-y|,dx,dy$

bu yerda $\textstyle \mu =\int _{-\infty }^{\infty }xp(x),dx$ taqsimotning oʻrtacha qiymati boʻlib, barcha daromadlar ijobiy boʻlganda integrallashning quyi chegaralari nolga almashtirilishi mumkin.

Jini indeksining grafik tasviri

Jini indeksi grafigi

Jini indeksi koʻpincha Lorenz egri chizigʻi orqali grafik koʻrinishda ifodalanadi, u gorizontal oʻqda daromadlar boʻyicha aholi foizli va vertikal oʻqda yigʻilgan daromadlar boʻyicha daromad (yoki boylik) taqsimotini koʻrsatadi. Jini koeffitsienti mukammal tenglik chizigʻi ostidagi maydonga teng (taʼrifi boʻyicha 0,5) Lorenz egri chizigʻi ostidagi maydonni ayirib, mukammal tenglik chizigʻi ostidagi maydonga boʻlingan. Boshqacha qilib aytadigan boʻlsak, bu Lorenz egri chizigʻi va mukammal tenglik chizigʻi orasidagi maydonning ikki barobariga teng.

Gini koeffitsienti haqida fikr yuritishning yana bir usuli — bu mukammal tenglikdan ogʻish oʻlchovidir. Lorenz egri chizigʻi toʻliq teng toʻgʻri chiziqdan qanchalik uzoqlashsa (bu Jini koeffitsienti 0 ni ifodalaydi), Jini koeffitsienti shunchalik yuqori boʻladi va jamiyat shunchalik kam teng boʻladi.

Jini indeksining kamchiliklari

Iqtisodiy tengsizlikni tahlil qilish uchun foydali boʻlishiga qaramay, Jini koeffitsienti baʼzi kamchiliklarga ega.

Koʻrsatkichning aniqligi ishonchli YaIM va daromad maʼlumotlariga bogʻliq. Yashirin iqtisodiyot har bir davlatda mavjud. Yashirin iqtisodiy faoliyat rivojlanayotgan mamlakatlarda haqiqiy iqtisodiy ishlab chiqarishning katta qismini va mamlakatlar ichida daromad taqsimotining pastki qismida namoyon boʻladi. Ikkala holatda ham, bu oʻlchangan daromadlarning Jini indeksi haqiqiy daromad tengsizligini oshirib yuborishini anglatadi. Soliq jannatlarining mashhurligi tufayli boylik toʻgʻrisidagi aniq maʼlumotlarni olish yanada qiyinroq.

Yana bir kamchilik shundaki, daromadlarning juda xilma-xil taqsimlanishi bir xil Jini koeffitsientlariga olib kelishi mumkin. Jini ikki oʻlchovli maydonni (Lorenz egri chizigʻi va tenglik chizigʻi orasidagi boʻshliqni) bitta raqamga tushirishga harakat qilganligi sababli, u tengsizlikning „shakli“ haqidagi maʼlumotni yashiradi. Kundalik nuqtai nazardan, bu fotosurat mazmunini faqat bir chekka boʻylab uzunligi yoki piksellarning oddiy oʻrtacha yorqinligi qiymati bilan tavsiflashga oʻxshaydi.

Lorenz egri chizigʻidan qoʻshimcha sifatida foydalanish bu borada koʻproq maʼlumot berishi mumkin boʻlsa-da, u taqsimot ichidagi kichik guruhlar oʻrtasidagi demografik farqlarni, masalan, daromadlarni yosh, irq yoki ijtimoiy guruhlar boʻyicha taqsimlashni koʻrsatmaydi. Shu nuqtai nazardan, demografiyani tushunish maʼlum bir Jini koeffitsienti nimani anglatishini tushunish uchun muhim boʻlishi mumkin. Misol uchun, katta nafaqaga chiqqan aholi Jini koeffisentini yuqoriga suradi.

Jini indeksi eng yuqori qaysi davlatga ega?

Jini koeffitsienti 63,0 boʻlgan Janubiy Afrika ayni paytda daromadlar tengsizligi eng yuqori boʻlgan mamlakat sifatida tan olingan. Butunjahon aholisi sharhi bu katta tengsizlikni irqiy, gender va geografik kamsitish bilan bogʻlaydi, chunki Janubiy Afrikadagi oq tanli erkaklar va shahar ishchilari boshqalarga qaraganda ancha yaxshi maosh oladilar.

Jini indeksi 50 nimani anglatadi?

Jini indeksi 0 % dan 100 % gacha, 0 mukammal tenglikni va 100 mukammal tengsizlikni ifodalaydi. 50 Jini yarim yoʻlni anglatadi va odatda daromad adolatli taqsimlanmagan joy sifatida qabul qilinishi mumkin — dunyoning faqat 15 ta davlatida Jini 50 yoki undan koʻp.

AQShning Jini koeffitsienti yuqori yoki pastmi?

AQShda Jini koeffitsienti 41,1 ni tashkil etadi, bu esa bunday rivojlangan iqtisodiyot uchun yuqori koʻrsatkichdir. Iqtisodchilar AQShda daromadlar tengsizligining kuchayishini texnologik oʻzgarishlar, globallashuv, kasaba uyushmalarining tanazzulga uchrashi va eng kam ish haqi qiymatining pasayishi kabi omillar bilan bogʻlaydi.