Ijtimoiy inqilob

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Ijtimoiy inqilob — ijtimoiy fanlarda — keng xalq ommasi ishtirokida ijtimoiy tizimning keskin oʻzgarishi. Ijtimoiy inqiloblar jamiyat taraqqiyoti yoʻlidagi azaliy toʻsiqlarni bartaraf etishga qaratilgan. Ijtimoiy inqiloblarning klassik namunalari sifatida koʻpincha XVII asrdagi Buyuk ingliz inqilobi va XVIII asrdagi Buyuk Fransiya inqilobi deb ataladi. Anʼanaga koʻra Gʻarb tarixshunosligida ular „eski tuzum“ ni yoʻq qilish va fuqarolik jamiyati asoslarini oʻrnatish bilan bogʻliq edi, marksistik — feodal tuzumni burjua tuzumi bilan almashtirish. Ijtimoiy inqilob siyosiy inqilobni oʻz ichiga oladi, chunki har qanday inqilobning asosiy masalasi hokimiyat masalasidir. Aksincha, siyosiy inqilob soʻzning toʻliq maʼnosida ijtimoiy boʻlmasligi mumkin, garchi ijtimoiy moment odatda unda muhim rol oʻynaydi.

Marksizm va anarxizmda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ijtimoiy inqilob — bu ishlab chiqarishning yangi, yanada progressiv usuliga va ijtimoiy tuzilishga oʻtishi. Buni ajratib koʻrsatish kerak:

  • evolyutsiyadan (jamiyatni asta-sekin oʻzgartiradigan qisman va sekin oʻzgarishlar);
  • islohotlardan (mavjud tizimni rivojlantirish doirasidagi „yuqoridan“ oʻzgarishlar);
  • qoʻzgʻolonlardan (yangi tizimni yaratishga olib kelmaydigan mavjud tuzumga „pastdan“ qarshilik). Qoʻzgʻolon ijtimoiy inqilob uchun sabab boʻlishi mumkin;
  • hokimiyat oʻtkazilmasdan sodir boʻlgan yangi ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmalar va ularni ifodalovchi ijtimoiy kuchlarning vujudga kelishi va tanazzulidan (marksizmga koʻra);
  • regressiv oʻzgarishlardan.

Ijtimoiy inqiloblarsiz superstrukturaviy siyosiy inqiloblar ham mumkin. Bunday holda kuch bir sinf ichidagi boshqa guruhga oʻtadi. Masalan, butun hukmron sinfning hokimiyatga qabul qilinishi yoki uning ittifoqchilarining jalb qilinishi, bu siyosiy rejimni yanada demokratik qiladi (demokratik inqiloblar).

Shuningdek qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

]]

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Inqilob // Buyuk rus entsiklopediyasi
  • Skokpol T. Davlatlar va ijtimoiy inqiloblar: Fransiya, Rossiya va Xitoyning qiyosiy tahlili. — M.: Gaydar instituti nashriyoti, 2017-yil.
  • Starodubrovskaya I., May V. Buyuk inqiloblar. Kromveldan Putingacha. — M.: Vagrius, 2001-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

[Turkum: Inqilob|]]