Arava

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Arava, aroba – yuk va odam tashishga mo‘ljallangan, ulov qo‘shib ishlatiladi-gan qadimgi transport turi. A. shoti (ara-vashoti), tegarchik (g‘ildirak) va o‘q kabi asosiy qismlardan tuzilgan. Shoti 4,5 m cha uzunlikdagi ikkita otyog‘och (otliq), 8 ta pogona, ikki so‘loq va ayg‘izdan ibo-rat. Otyog‘ochlar mirza-terakdan ishlanadi. Shoti (oralig‘i 70 – 80 sm) uchlarida ot bo‘yinchasini mahkamlashga xizmat qiladigan bittadan teshiklari bo‘ladi. Tegarchik (g‘ildirak) gupchak, to‘g‘in, kegay, bellik, aravatemir, aravamix va yostiq kabi qismlardan iborat. Aravatemir, aravamixlar temirdan, boshqa qismlar qayrag‘ochning chayir turi (bujun)dan yasaladi. O‘q – yo‘g‘onligi 40 sm, 2,5 m uzunlikdagi silliqlangan yog‘och bo‘lib, ikki uchi tegarchik gupchagiga kiritiladi va ustiga aravashoti mindiriladi. Yurganda shoti jilib ketmasligi uchun uning ostiga so‘loq o‘rnatiladi. A.lar ikki, uch va to‘rt g‘ildirakli bo‘ladi. Qo‘shiladigan ulovga ko‘ra, ot A., tuya A., ho‘kiz A., eshak A. kabi xillari farqda-nadi. Ba’zi Sharq mamlakatlari (Bir-ma, Vetnam, Hindiston)da odam (rik-sha) tortadigan ikki g‘ildirakli A.lar ham bor. Shakli va tuzilishiga ko‘ra, ochiq A., soyabonli A., ag‘darma A., katta g‘ildirakli qo‘qon A., kichik g‘ildirakli ko‘tak A. va boshqa xillari bor. Xorazm A.lari shaklan boshqacharoq bo‘lgani uchun xorazmcha A. deyiladi.A.ning ilk namunalari miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiriga to‘g‘ri keladi. Yevrosiyo va Shimoliy Afrika hududlaridan A. tasvirlari ko‘plab topilgan. Jan-govar A.lar qadimgi Sharq davlatlari – Bobil, Xitoy, Hindiston va boshqa mam-lakat qo‘shinlarida bo‘lgan. Qadimgi hind qahramonlik eposi "Mahabharata" (miloddan avvalgi 10 – 8-asrlar)da bayon qilinishicha, Shimoliy va Janubiy Hindiston xalqlari ishtirok etgan buyuk jangda jangovar A.larda jang qilingan. Aleksandr (Is-kandar Zulqarnayn) ham o‘z yurishlarida A.dan keng foydalangan. Misrliklar ikki g‘ildirakli bir kishilik A.larda urushishgan. O‘zbekiston hududidan so-poldan ishlangan to‘rt g‘ildirakli (Ol-tintepa qadimgi shahar harobasi, miloddan avvalgi 4-ming yillik – 2-ming yilliklar), quyma oltindan mo‘’jaz ishlangan ikki g‘ildirakli (Amudaryo xazshasi, miloddan avvalgi 4 – 2-asrlar) A.lar topilgan, Afrosiyob devoriy rasmlarida jangovar A. tas-virlangan, "Boburnoma"da yozilishicha, urushlarda A.dan mudofaa vositasi (chep) sifatida foydalanilgan.Dunyo xalqlarining kundalik hayotida A.ning ahamiyati beqiyos katta bo‘lgan. Avtomobil va boshqa transport vositalari yaratilgunga qadar A. asosiy transport vositasi hisoblangan. Hozir ham xalq xo‘jaligida, ayniqsa, qishloq joylarda 593A.dan foydalaniladi[1].

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil