Andoza:Userbox/Markaziy Osiyo oyligi/doc

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Узанги Узанги - бу чавандознинг оёғини ушлаб турадиган енгил рамка ёки ҳалқа бўлиб, уни эгарга арқон билан боғлаб қўйилади. Узангилар ҳайвонларни (одатда от ёки хачир) минишда ёрдамчи анжом сифатида ишлатилади . Улар чавандознинг эгарда туриш ва ҳайвонни бошқариш қобилиятини сезиларли даражада оширади. Ҳайвонларнинг алоқа транспорт ва уруш каби соҳаларда одамларга фойдали бўлишини таъминлайди. Дастлаб, бир томонлама оёқ таянчлари бўлган узангилардан от устига чиқиш учун оёқларни ёки оёқ учларини қўйишда фойдаланилган. Кейинчалик, эгар-жабдуқнинг таркибий қисми сифатида жуфт узангилар ихтиро қилинган. Узанги - от минишнинг барча муҳим имкониятларидан фойдаланишда одам томонидан ҳақиқий инқилобни яратган от анжомларининг муҳим қисмидир. Чавандозга янада барқарорликни таъминлайдиган узанги урушлар тарихидаги энг муҳим ихтиролардан бири дейиш мумкин. Уруш пайтида отлардан кенг фойдаланишга имкон берадиган восита сифатида, узанги кўпинча жанговор арава ва эгардан кейинги учинчи инқилобий қадамдир . Узангилар ёрдамида қуролланган чавандоз жанг пайтида йиқилиб қолиш эҳтимоли камроқ бўлган. Бу эса от устидаги чавандознинг оғир қурол билан ҳам зарба бера олишини таъминлаган. Таъкидлаш жоизки, қаттиқ ёғочли эгар ихтироси, ҳақиқий узанги ривожланишига имкон берди. Қаттиқ эгар бўлмаса, узангидаги чавандознинг оғирлиги ғайритабиий босим нуқталарини келтириб чиқаради ва отнинг белини оғритади. Баъзи манбаларга кўра, илк қаттиқ эгарлар ёғоч рамкага ўралган кигиздан қилинган бўлиб, Осиёда, тахминан милоддан аввалги III асрда пайдо бўлган . Узангининг пайдо бўлиши масаласини биринчилардан бўлиб таҳлил қилган И.Кызласов, уни органик материаллар (ёғоч, чарм) дан тайёрланган дастлабкилари мил. авв. IV-III асрлардан бошлаб кенг фойдаланилганлигини илгари сурган. Унинг фикрича, узангининг шаклланиши қаттиқ эгар билан чамбарчас боғлиқ ва уларнинг пайдо бўлиши ҳам деярли бир даврда содир бўлган. Шунингдек, у узангиларни аниқ бир ҳудудда эмас, бир-биридан мустақил турли нуқталарда пайдо бўлганлигини айтган ва тўғри асослаган. Кўпгина тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, узангилар дашт халқлари орасида пайдо бўлган. Чунки, уларда кўчманчи ёки ярим кўчманчи чорвачилик муҳим рол ўйнаган ва отлиқлар азалдан армиянинг асосий таркибий қисми бўлган. Баъзи олимлар ушбу позицияни инкор этмасдан, кўчманчи қўшниларига қарши отда юришни тезда ўзлаштирган, ўтроқ халқлар томонидан ихтиро қилинган деган фикр ҳалигача устувор. Яна бир қизиқарли тахминга кўра, узангили эгар биринчи марта тоғ халқлари орасида пайдо бўлган. Чунки, бу мосламасиз тик қияликларга чиқиш деярли мумкин эмас. Баъзи тадқиқотчилар, дастлабки узангилар эрамизнинг бошларида сарматлар орасида пайдо бўлган деса, бошқалари Сўнгги Хан даврида Хитой билан чегарадош ҳудудларда деб айтади. Яна бировлари эса Жанубий Сибирда (III аср атрофида ёки V асргача), тўртинчиси Когyрьё давлатининг бу масаладаги устуворлигини (тахминан IV аср) илгари суради. Шунингдек, узангининг хунн қабилалари орасида пайдо бўлиши ҳақида фикр ҳам мавжуд. Ниҳоят, яна бир тахмин, унинг пайдо бўлиши қадимги турклар билан боғлиқ бўлиб, ихтиро VI асрга бориб тақалиши қайд этилган . А.К.Амброз , С.И.Вайнштейн , М.А.Литто , В.П.Никоноров , ва бошқалар Узоқ Шарқда пайдо бўлганлигини илгари сурганлар. Д.Альберт эса уни Хитой ҳудудида пайдо бўлганлигини таъкидлайди . С.Г.Кляшторный, Д.Г.Савинов , П.И.Шульга, В.В.Горбунов ва бошқалар милодий I минг йиллик ўрталаригача Узоқ Шарқдан Жанубий Сибир ва Марказий Осиё ҳудудларига ёйилганлигини қайд этганлар. Милоддан аввалги II асрнинг охирида Ҳиндистонда ишлатилган узангига ўхшаган темир ҳалқанинг энг дастлабкиси оёқнинг катта бармоғигина сиғадиган ва мувозанатни ушлаб турадиган ҳалқа бўлган. Мазкур қадимги оёқ таянчи мато ёки теридан қилинган эгарнинг пастки қисмида жойлашган катта бармоқ учун ҳалқали тасмадан иборат эди . Айтиш мумкинки, бундай тузилиш одамлар ялангоёқ ҳолда отларни миниб юрадиган жанубий ва марказий Ҳиндистоннинг иссиқ иқлими учун хос эди. Дейн Альбертнинг сўнгги тадқиқотларига кўра, узанги эрамизнинг биринчи асрларида Хитойда пайдо бўлган ва Марказий Евроосиёнинг кўчманчи халқлари орқали бошқа ҳудудларга ёйилган . Оёқни тўлиқ қўйиш учун мўлжалланган узангининг энг қадимийси Хитойнинг Чанша ва Аньян провинцияларидан IV аср бошларига оид Жин подшолиги даври ва кўчманчи сяньбиларга тегишли қабрларда аниқланган. Улар от устига чиқиш учун махсус бир томонли оёқ қўйиш мосламаси бўлган . Аньяндаги сяньбиларга оид мозор-қўрғонлардан топилган дастлабки узангилар ёғоч асосли бўлиб, унинг устки қисми металл (темир, бронза ва б.) билан қопланган. Бизнингча, бундай узангилар юқори табақа вакиллари учун ташкилланган дафн маросими буюмларининг таркибий қисми бўлиб, улар кўпроқ безакли характерга эга. Бундай узангилар Корея яримороли ва Япониядан ҳам кўплаб топилган . Л.Р. Кызласов томонидан аниқланган Хакасиядаги Таштик маданиятига оидлиги зикр этилган темир узанги ушбу муаллиф томонидан милодий III аср билан даврлаштирилган . Илк ўрта асрларда Европагача кириб борган узангилар мажмуаси Венгриядаги мозор-қўрғонлардан топилган бўлиб, Урал ва Шарқий Европа даштларидан кўчиб борган аварларга тегишли эканлиги олимлар томонидан тасдиқланган бўлса-да , уларнинг фикрлари ҳам турличадир. Волга дарёсининг ўрта оқимидаги ёдгорликларда аниқланган узангиларни ўрганган И.Л.Измайлов, уларни аварлар томонидан VI аср охирларигача бўлган даврда Шимолий Кавказ ва Шарқий Европа ҳудудига олиб кирганликларини таъкидлайди . В.П.Никаноров ҳам бу фикрни қўллаб-қувватлайди . А.К.Амброз эса VII асрдан олдинги даврга оид аварларга тегишли узангилар Европа ҳудудидан топилмаганлигини айтган . Уларнинг фикрларига қўшимча сифатида айтиш мумкинки, V-VI асрларда Марказий Евроосиё дашт ҳудудида йирик кўчманчи давлатини ташкил қилган халқлар сирасидаги аварлар (туркий ёзма манбаларда апар, хитой ёзма манбаларида жуан-жуан (жужан), европа манбаларида авар тарзида учрайди) итоатидаги туркий ашина уруғи моҳир темирчилар бўлганлар. Тутқунликдаги асосий фаолияти авар қўшинига ҳарбий аслаҳа тайёрлашга мажбурланган бу қабила узоқ вақт давомида озодлик учун ҳаракат қилганлар. Кейинчалик ҳарбий маҳорати ошиб боргани сари, турклар етакчиси Тумин (туркий битикларда Бумин) 546 йилда телэ қабиласини енгиб авар хоқони Анагайдан унинг қизини қўлини сўрайди. Хоқоннинг унга қул сифатида қилган муомаласи икки ўртада низога сабаб бўлади. Бумин Ғарбий Вей давлати билан алоқа ўрнатиб, императорнинг қизига уйланади. 552 йилда авар қўшинини мағлубиятга учратиб, ўзини хоқон деб эълон қилади. Анагай эса ўз жонига қасд қилади . Хоқонидан айрилган аварлар давлати парчалангач, маълум бир қисми Турк хоқонлигини ҳокимиятини тан олади. Қолган қисми эса ғарбга Урал ва Волга дарёлари оралиғидаги ҳудудларга бориб ўрнашади. Кейинчалик, туркларнинг сиқуви натижасида ғарбда Волгабўйидан Днепр ва Дунайгача бўлган ҳудудларга кўчиб ўтиб, VII-VIII асрларда Европа бўйлаб узангиларнинг тарқалишига сабаб бўлган янги кўчманчилар давлатига асос соладилар ва бу археологик жиҳатдан ҳам исботини топган . Йирик отлиқ армияга эга бўлган Турк хоқонлиги Евроосиё ҳудуди бўйлаб босқинчилик юришлари давомида от анжомлари, ҳарбий қурол-яроғлар билан бирга темирдан ясалган қуйма узангиларни ишлаб чиқаришни кенг йўлга қўйганлигини илгари суриш мумкин. Бу эса “Эргенекун” достонига кўра касби темирчи бўлган туркларнинг сиёсий ва иқтисодий юксалишида темир хом ашёси ва темирдан ишланган ҳарбий анжомларнинг ўрни катта бўлганлигини кўрсатади. Қадимги турк хоқонлиги даврига оид узангилар ушбу давлат сарҳадлари чўзилган деярли барча қисмларида тарқалган. Хусусан, ҳозирги Россия дашт ҳудудлари, Саян-Олтой, Шимолий Кавказ, Узоқ Шарқ қисмлари, Мўғулистон, Хитой, Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон ҳудудидан бу даврга оид мозор-қўрғонлардан кўплаб узангилар аниқланган. Туркларнинг тарқалиш нуқтаси бўлмиш Олтой, Жанубий Сибир, Қозоғистоннинг Еттисув, Хитойнинг Циндзян ўлкаси шимолий қисмлари ва Мўғулистоннинг Ўтукан водийси ҳавзаси, Қирғизистоннинг Чу водийси – туркий қабилаларнинг ниҳоятда зич яшаган масканлар саналади. Бу ҳудудларда турклар қолдирган маданиятнинг асосий белгилари ҳисобланадиган мозор-қўрғонлар ва улар устига қўйилган туркий боболар (балбал) археологик жиҳатдан кенгроқ тадқиқ қилинган. Таъкидлаш керакки, узангининг қадимги туркларда қўлланилиши даври бўйича кўплаб мунозарали фикрлар ҳам мавжуд. Хусусан, А.К.Амброзга кўра, VIII асрдан эртароқ туркларга оид узангилар ҳали топилмаган . П.И.Шульга ва В.В.Горбуновлар эса VI аср охирларигача турклар узангидан фойдалана бошлагнлигини айтишган . Қирғизистон ҳудудидаги турклар даврига оид мозор-қўрғонларни тадқиқ қилган К.Табалдиев узангиларни икки гуруҳга бўлиб, тўрттадан типга ажратади. Унинг энг қадимий формаларини V-VI асрларга таалуқли эканини қайд этади. Бизнинг топилмамиз эса мазкур археолог таклиф қилган I гуруҳ узангиларига яқин бўлиб, VI-VIII асрлар билан даврлаштирилади . Бизнингча ҳам қадимги турклар ҳокимиятга келишининг дастлабки пайтлариданоқ улардан фойдаланган. Юқорида таъкидланганидек, отлиқ қўшинга таянган босқинчилик юришларининг кенг кўламда олиб борилишига ўз замонаси учун етук ҳарбий тактика, қурол-аслаҳалар ва от анжомлари талаб қилинади. Кўктурклар армияси бу масалада анча пешқадам бўлишган. Энди, Ўзбекистон ҳудудида топилган ва тадқиқ этилган темир узангилар ҳақида сўз юритсадиган бўлсак, бунга ўхшаш топилмалар аввал ҳам аниқланган. Бундай темир узангининг дастлабки намуналаридан бири Самарқанд ҳудудидаги Улуғбек расадхонаси ва унинг атрофларини тадқиқ этиш чоғида топилган бўлиб, у келиб чиқиши туркий деб аталган майитга тегишли қўрғондан чиққан. В.И.Спришевский уни милодий VII-VIII асрлар билан даврлаштирган . К.Табалдиев эса уни нисбатан қадимийроқ санаб, V-VI асрлар таалуқли бўлиши мумкинлигини таъкидлайди . Тошкент вилоятининг Оҳангарон дарёси бўйида жойлашган Ангар қишлоғи ҳудудидаги № 21 манзилгоҳдан топилган узанги VIII-IX асрлар билан даврлаштирилган . Андижон вилоятининг Жалақудуқ тумани ҳудудида жойлашган Далварзинтепа ёдгорлиги ҳудудида Ю.А.Заднепровский томонидан очиб ўрганилган қўрғонлар ҳам қадимги туркларга тегишли эканлиги тасдиқланган. Бу ердан сопол идишлар билан бирга от анжомлари, хусусан, узангилар ҳам аниқланган. Муаллифнинг бу қўрғонларнинг турклар даврига оидлигини таъкидлаши эса сопол буюмларидаги турк-руний ёзувлари сабаб бўлган бўлиб, уларни VI-VIII асрга тегишли эканлигини қайд этган . Узанги, сўлиқ ва уни юган билан боғлаб турувчи псалий эса нисбатан аниқроқ даврни айтишга имкон беради. Ёзма манбаларда келтирилган кўктуркларнинг Ўрта Осиёга кириб келиши VI аср ўрталарига, ёйилишини эса VII-VIII аср бошларига таалуқлилигини моддий манбаларда ҳам кўриш мумкин. Топилмамизга яқин аналог бўла оладиган узангилар Тоғли Олтойдаги Чоба 7 мозор-қўрғонининг 3-қўрғонидан аниқланган бўлиб, муаллифлар бу уларни VII-IX асрлар оралиғи билан даврлаштирганлар . Фикримизча, бунда албатта, мозор-қўрғон материаллари мажмуаси ҳам асос бўлган. Айтиш жоизки, турк қўшинлари томонидан юртимиз ҳудудидаги дастлабки бўйсундирилган ҳудуди Тошкент воҳаси бўлиб, унинг шимоли-шарқий қисмидаги Тангритоғнинг ғарбий тизмалари (Угом, Пском, Чотқол, Қурама) қадимдан кумуш, мис ва албатта темир конларига бой бўлган. Темирчиликда моҳир бўлган турклар эса бу жойларни стратегик жиҳатдан муҳим эканлигини яхши тушунганлар. Хусусан, Турк хоқонлиги даври бўйича йирик мутахассислардан бири бўлган Ғ.Бобоёровнинг сўнгги йиллардаги Тошкент воҳасининг қадимги турклар даври нумизматикаси бўйича амалга оширган илмий тадқиқотлари натижасида Чоч воҳаси ҳудуди VI асрнинг иккинчи ярмидан Турк хоқонлиги вассали бўлган бўлса, VII асрнинг биринчи чорагида ўлка Турк тегинлари сулоласи томонидан бевосита бошқариладиган ҳудудга айланганлиги, бу даврда Чоч ҳудуди ўтроқ ва кўчманчи дунёсини боғлаб турган Ипак йўлининг муҳим нуқтасига айланганлиги кенгроқ ёритиб берилди . 618-630 йилларда ҳукмронлик қилган Тўн ябғу хоқоннинг Чоч ҳудудига кирувчи Минг булоқ воҳасига ўз қароргоҳини олиб ўтганлиги турк-суғд симбиозининг ҳал қилувчи босқичига тўғри келди. Бу давр моддий маданияти белгиларини Чоч ҳудуди ва Чорвоқ ҳавзасидаги турар жойлар, мозор-қўрғонлар ва қадимги шахталарни археологик жиҳатдан тадқиқ қилган Ю.Ф.Буряковнинг илмий ишлари ҳам тасдиқлайди . Таъкидлаш керакки, нафақат Тошкент воҳаси, бутун Ўзбекистон ҳудудида сиёсий ҳукмронликни қўлга олган Турк хоқонлиги VI-VIII асрлар этногенетик жараёнларида ҳам муҳим ўрин тутган. Бу даврда туркий қабилаларнинг Ўрта Осиёнинг ички ҳудудларига кириб келиши ва маълум даражада ўтроқлашуви кузатилган бўлса, сўғдий аҳолининг хоқонлик марказий қисмлари ва Шарқий Туркистонга кўчиб бориб ўрнашганлигини кўрамиз. Хулоса сифатида қайд этиш керакки, юқорида кўриб чиқилган масалалар темир узангининг битта марказда пайдо бўлгани ва бошқа ҳудудларга тарқалганлиги ҳақидаги А.К.Амбрознинг фикрини тасдиқлайди. Шарқда Тинч океанидан ғарбда Қора денгиз соҳилларигача, шимолда Россиянинг дашт ҳудуларидан жанубда Амударё бўйларигача бўлган кенг ҳудудларда сиёсий ҳукмронлигини ўрнатган Турк хоқонлиги нафақат узанги, от анжомларини ҳам катта ҳудудларга тарқалишини таъминлаб берган. Албатта, Ўзбекистон ҳудуди ҳам бундан мустасно эмас. Лекин, шуни ҳам таъкидлаш жоизки, турклардан ўзлаштирган ҳолда, уларнинг таркибига кирган ҳудудларда уни ясаш ва такомиллаштириш ҳам олиб борилганлиги эҳтимолдан холи эмас. Даврий нуқтаи назардан ҳам кейинги даврда хоқонликнинг бўлиниб кетиши ўз навбатида ҳудудларда такомиллаштирилган дейишга имкон беради. Узангининг дастлабкилари кўчманчи халқлар томонидан чарм ва ёғочдан ишланган. Ҳиндистонда от минишда мувозанатни сақлаш учун хизмат қилган ҳалқалар сифатида қўлланилган бўлса, Хитой, Корея ва Японияда дафн маросими буюмларининг тарқибий қисми сифатида ёғоч асосга эга металл қопламали безак хусусиятига эга бўлган. Аварлар томонидан Европа ҳудудига тарқалганлигини рад этмаган ҳолда айтиш мумкинки, Турк хоқонлиги даврида қуйма темир узангиларнинг кенг ёйилиши, йирик отлиқ армияга эга бўлган ўзига хос кўчманчилар давлатининг сиёсий фаоллигини инқилобий даражага етиши билан боғлиқ бўлган. Айтиш жоизки, узангига таянган ҳолда от чоптириб камондан ўқ узиш ёки қилич чопиш анча осонлашган. Бу албатта, кўчманчилар армиясининг асоси бўлган отлиқ қўшин имкониятларини сезиларли даражада оширган. Қаттиқ эгар бўлмаса, узангига таяниш нисбатан мушкуллик туғдирган ва отга ҳам жароҳат етказиш хавфини кўпайтирган. Бундай ҳолатларни ўрганган ўша давр технологлари ўз замонаси учун муҳим бўлган от анжомларини кашф қилишган ва у вақт ўтиши билан такомиллаштириб борилган. Бунда, темир узанги кўчманчи цивилизациясини яратиш ва ёйишда ишлатилган асосий воситалардан бири бўлиб, ғилдирак ёки босма нашр сингари муҳим бўлган дейиш мумкин . Биз тадқиқ қилаёган Чорвоқ ҳавзаси табиий жойлашувининг қулайликлари ва фойдали қазилмаларга бойлиги учун қадимги турклар қизиқиш доирасидаги муҳим стратегик ва металл хош ашёси мавжуд саноқли жойлар сирасига киради. Сўнгак мозор-қўрғони эса хоқонлик таркибида бўлган, кўчманчи ва ярим ўтроқ аҳоли томонидан фойдаланилган ёдгорлик саналади. Бу ердан аниқланган узанги эса VI-IX асрлар оралиғида Олтойдан Ўрта Осиёгача бўлган ҳудудларда кенг қўлланилган.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Амброз А.К. Проблемы раннесредневековой хронологии Восточной Европы. // СА, 1971. №3. -С.128; Амброз А.К. Стремена и сёдла раннего средневековья как хронологический показатель (IV-VIII вв.). // СА, 1973. №4. -C.91. 2. Артаманов М. История Хазар. –Ленинград.: Изд. Гос. Эрмитажа, 1962. 3. Бобоёров Ғ. Ғарбий Турк хоқонлигининг давлат тизими. Тарих фанлари доктори ... дис. –Тошкент, 2012. -380 б. 4. Буряков Ю.Ф., Касымов М.Р., Ростовцев О.М. Археологические памятники Ташкентской области. –Ташкент., 1966. 5. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры Ташкентского оазиса. –Ташкент., 1982. 6. Вайнштейн С.И. Мир кочевников центра Азии. –Москва., 1991. 7. Древности Чарвака. –Ташкент. 1976. 8. Древняя и средневековая культура Чача (Отв. ред. Г.В.Шишкина). Т.: Издательство “Фан”. 1979. 9. Заднепровский Ю.А. Тюркские памятники в Фергане // СА, 1967, № 1. –с.271-274. 10. Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи Евразии. -СПб., 1994. 11. Кызласов И.Л. О происхождении стремян // СА, 1973, 3. –с.24-36. 12. Измайлов И.Л. Появление и ранняя история стремян в Среднем Поволжье. // Военное дело древнего и средневекового населения Северной и Центральной Азии. Новосибирск: 1990. С. 61-70. / http://kronk.spb.ru/library/izmaylov-il-1990.htm 13. Никаноров В.П. К вопросу о роли стремян в развитии военного дела // Степи Евразии в древности и средневековье (Материалы Международной научной конференции посвященной 100-летию со дня рождения М.П.Грязнова). Книга II. –Санкт-Петербург. 2003. –С.263-267. 14. Спришевский В.И. Погребение с конем середины I тысячелетия н.э. обнаруженное около обсерватории Улугбека / Труды музея истории УзССР, Том №1. –Ташкент., 1951. 15. Шульга П.И., Горбунов В.В. Стремя раннего типа из Алейской степи // Снаряжение верхового коня на Алтае в раннем железном веке и средневековье. –Барнаул, 1998. –С.99-101. 16. Babayar G. Köktürk Kağanlığı sikkeleri Katalogu - The Catalogue of the Coins of Turkıc Qaghanate. – Ankara:TİKA, 2007. -S.15-49. 17. Baber, Zaheer (1996). The Science of Empire: Scientific Knowledge, Civilization, and Colonial Rule. State University of New York Press (published May 16, 1996). p. 69. ISBN 978-0791429204 18. Beckwith Ch.I. Empires of the Silk road (A history of Central Asia from bronze age to the present). –Oxford. Princeton University Press. 2009. 19. Curta, Florin (2007). The other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars and Cumans. Kononklijke Brill N.Y. p. 316, map. ISBN 978-9-00-416389-8. 20. Dien, Albert. "The stirrup and its effect on Chinese military history. accessed January 23, 2017. http://www.silkroadfoundation.org/artl/stirrup.shtml 21. Littauer M.A. Early stirrups // Antiquity, 1981. Vol. LV (№ 214). –P.99-105. 22. "Merriam-Webster Online, "Stirrup", definition 1". Merriam-Webster Online Dictionary. 2009. 23. "Stirrup" . Encyclopædia Britannica. 25 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 928–929. // wikipedia.org 24. Saddles, Author Russel H. Beatie, Publisher University of Oklahoma Press, 1981, ISBN 080611584X, 9780806115849 P.28; 25. White, Lynn Townsend. Medieval Technology and Social Change, Publisher Oxford University Press, 1964, ISBN 0195002660, 9780195002669 P.14.