Agronomiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Agronomiya (yun. agros — dala va nomos — qonun) — dehqonchilik qonun-qoidalari haqidagi fan. A. dehqonchilikning ilmiy asosi, uning hamma sohalariga doir ilmlar majmui-dir. A.ning asosiy bo‘limlari: umumiy dehqonchilik, o‘simlikshunoslik, selek-siya, urug‘chilik, urug‘shunoslik, agroki-164myo, tuproqshunoslik, agrofizika, qishloq xoʻjaligi mikrobiologiyasi, fitopatologiya, ento-mologiya, qishloq xoʻjaligi melioratsiyasi. Ilmiy A. o‘simliklar fiziologiyasi, biokimyosi, qishloq xoʻjaligi meteorologiyasi, genetika, mikro-biologiya, kimyo, fizika, mat., biofizi-ka va boshqa tabiiy fanlarga asoslanib ish olib boradi. A. laboratoriya, vegetatsi-on, lizimetrik va dala tajribalarini o‘tkazib, har xil usullardan foydalanib eksperimental ma’lumotlar oladi.A. insonning amaliy faoliya-ti natijasida vujudga kelgan, ish-lab chiqaruvchi kuchlarning o‘sishi, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning o‘zgarishi va tabiiy fanlarning ravnaq topishi bilan bog‘liq holda rivojlandi. Dastlab odamlar turli o‘simliklarni o‘rganish, ularni madaniylashtirish, parvarishlash, uy hayvonlarini boqish tajribalariga asoslandi, keyinroq esa yer haydash, ekinlarni sug‘orish va parvarishlashni tuproq — iqlim sha-roitiga moslab tabaqalashtirish usul-larini o‘rgandi; ekinlar hayotida suv, oziq moddalarning ahamiyati va ular-ning ekin hosiliga ta’siri aniqlandi. Keyinchalik kimyo, o‘simliklar fizio-logiyasi kabi fanlar taraqqiyoti A.ga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Kimyo va o‘simliklar fiziologiyasining mustaqil fan sifatida ajralib chiqishi, ne-mis kimyogari Yu. Libix tomonidan o‘simliklar mineral oziqlanishi na-zariyasining yaratilishi A.ning yangi tarmog‘i — agrokimyoning rivojlani-shiga, uni ya nala kengroq o‘rganilishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Fransuz kimyo-gari J. Bussengo o‘simliklar azotni tuproqdan o‘zlashtirishini aniqlab berdi. Dehqonchilikda shudgor (toza shudgor) tizimi o‘rnini ekinlarni na-vbatlab ekish tizimi egalladi. Keyin-chalik dehqonchilikni kimyolashtirish (o‘g‘itlardan foydalanish, yerni ohaklash va boshqalar), o‘simliklarni himoya qilish muvaffaqiyatli rivojlandi.O‘simlik, tuproq hamda o‘g‘itlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir mexanizmini aniqlash va undan qishloq xoʻjaligi o‘simliklarini yetishtirishda foydalanish uchun ama-liy tadbirlar tuzishda D. N. Prya-nishnikov; o‘simliklarning ildiz va havo oziqlanishi nazariyasini ishlab chiqishda K. A. Timiryazev; nitrifikatsiya jarayonini amalga oshiradigan bakteriya-lar, atmosferadagi azotni o‘zlashtiruvchi mikroorganizmlarni aniqlashda S. N. Vinogradskiy; madaniy o‘simliklarning kelib chiqish markazlari va evolyutsiyasi haqidagi ta’limotni hamda seleksiya-ning ilmiy asoslarini yaratishda N. I. Vavilov; o‘simliklarning geografik uzoq formalarini chatishtirish yo‘li bilan qishloq xoʻjaligi ekinlarining yangi forma va navla-rini yaratish nazariyasini ishlab chiqqan N. V. Sitsin; bug‘doy seleksiyasining sa-marali usullarini yaratgan V. N. Remes-lo; kuzgi bug‘doyning ko‘pgina navlarini yaratgan P. P. Lukyanenko; kungaboqar seleksiyasi hamda urug‘chiligining sama-rali usullarini ishlab chiqqan V. S. Pu-stovoyt va boshqa agronomik fanlarning ri-vojlanishiga munosib hissa qo‘shdilar.Ota-bobolarimiz qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligini oshirish, bog‘dorchilik va dehqonchilik agrotexnikasini tako-millashtirish ustida tinimsiz izlanish olib borganlar. Meva daraxtlari, poliz ekinlarining yangi navlarini yaratish, zararkunandalarga karshi kurash olib borish usullarini ishlab chiqqanlar. Bu fan Sharkda ziroatnoma ilmi deb atal-gan.O‘zbekistonda A. taraqqiyotida 20 — 30-yillarda va undan keyin tashkil etilgan qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyalari hamda i.t. instituti b.ning ahamiyati katta bo‘ldi. O‘zbekistonlik olimlar g‘o‘zaning 130 dan, sholining 20 dan, sabzavot va poliz ekinlarining 50 dan, meva-rezavor hamda tokning 60 dan ortiq, bedaning 15 ga yaqin navini yaratdilar va bu navlar mam-lakatda hamda qo‘shni davlatlarda rayon-lashtirildi. Sug‘oriladigan yerlar unum-dorligini tubdan yaxshilashga qaratilgan dehqonchilikning yangi tizimi ishlab chiqildi. Sug‘orma dehqonchilikda yerni 165haydash, yerga ekishdan oldin va ekin qator oralariga ishlov berish kabi ishlar to‘la mexanizatsiyalashtirildi, ekinlarda uchraydigan kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurashning biologik va kimyoviy usullari ishlab chiqildi. Tuproq sho‘rlanishiga qarshi agrotexnik tadbirlar, kimyoviy usullar qo‘llanilmoqda, ekinlarni yomgirlatib va tomchilatib sug‘orish usullari ishlab chiqarishga joriy etilmoqda.Abdurahim Ermatov.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil