Shirin qalampir

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Vikipediya:TaksonomiyaHow to read a taxobox
Shirin qalampir
Shirin qalampirning turli xil rangli mevalari
Shirin qalampirning turli xil rangli mevalari
Biologik klassifikatsiya
Olam: Oʻsimliklar
Boʻlim: Yopiq urugʻlilar
Sinf: Ikki pallalilar
Tartib: Ituzumgullilar
Oila: Ituzumdoshlar
Avlod: Garmdori
Tur: Shirin qalampir
Binomial nomi
Capsicum annuum
L.


Shirin qalampir (lot. Capsicum annuum) — bir yillik oʻt oʻsimlk boʻlib, vatani Markaziy Amerika (Meksika, Gvatemala) hisoblanadi. Qimmatli sabzavot ekini. Oʻzbekistonda shuningdek bulgʻor qalampiri (bolgarskiy) deb ham yuritiladi.

Tarixi[tahrir]

Amerika qitʼasi kashf qilingandan soʻng, shirin qalampir Evropa hamda Osiyo davlatlariga tezda tarqala boshladi. Dastlab qalampir 15-asrlarda Ispaniya va Portugaliyada etishtirilib boshlandi. Shundan soʻng 16-asrning oʻrtalarida u Italiya, Jazoir va Osiyo hamda Oʻrta er dengizi davlatlariga tarqay boshladi. Shu davrdan boshlab qalampir Portugaliyaliklar tomonodan boshqa Osiyo va Afrika qitʼasi davlatlariga etib bordi. Rossiyaga shirin qalampir 16-asrda Turkiya va Erondan kirib borgan. Oʻzbekiston hududida shirin qalampir dastlab bulgʻor dehqonlari tomonidan Toshkent atroflarida etishtirila boshlangan bo’lishi mumkin.

Botanik tavsifi[tahrir]

Poivrons Luc Viatour.jpg

Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi,shoxlanuvchan, bo’yi 25-30 sm dan 80 sm gacha, issiqxonarda 2 metrdan ham baland o’suvchi navlari etishtiriladi. Barglari uzun yoki kalta bandli, usti silliq yoki tukli, uznchoq shaklda. Gullari ikki jinsli, oq, sariq yoki och binafsha rangda boʻlishi mumkin. Naviga qarab ekilgandan 80-90 kun oʻtgach gullaydi va kuzgi sovuq tushguncha davom etadi. Fakultativ oʻzidan changlanuvchi, hasharotlar (chumoli, tripslar, qisman asalarilar) yordamida 15% chetdan changlanishi mumkin. Shirin qalampir achchiq qalampir navlaridan uzoqda ekilishi shart. Mevasi - ichi boʻsh soxta rezavor. 2,4,6 kamerali boʻladi, Shirin qalampir mevalari turli hil shakl (silindrsimon, kvadrat va yomoloq) va ogʻirlikda (100-190 gram), biologik pishgan mevalari qizil, qizgʻish, sariq, pushti, och yashil va hatto toʻq binafsha rangli boʻlishi mumkin. Urugʻlari och sariq rangli, yumaloq, 1000 tasinig vazni 4-8 gram keladi. Ildizning asosiy qismi tuproqning 20-30 sm li qavatida rivojlanadi.

Biologik xususiyatlari[tahrir]

Shirin qalampir guli

Tropik iqlimlarda qalampir koʻp yillik, moʻtadil va subtropik sharoitlarda bir yillik oʻsimlik. Qalampir issiqsevar, oʻsuv davri (urugʻlari ungandan pishguncha) 120-160 kun. Oʻsib rivojlanishi uchun maqbul harorat 18-25C boʻlishi zarur. 13C dan past haroratda oʻsishi toʻxtaydi, -0,5 – -1C da nobud boʻlishi mumkin. Keskin yuqori haroratlarda ham (35C<t) rivojlanishi sustlashadi, gullari toʻkiladi. Urugʻlari juda sekin (8-12 kun) unib chiqadi. Qalampir yorugʻsevar, qisqa kun oʻsimligi. Tuproq namligiga talabchan. Oʻsuv davrida tuproq namligi uning toʻla namlik sigʻimidan 70-80% boʻlishi kerak. Namlik etishmasa gullari toʻkiladi, mevalarinig sifati buziladi.

Etishtirish[tahrir]

Qalampir janubiy kenglikning 55-gradusidan shimoliy kenglikning 52-gradusidagi hududlarda terqalgan. Hozirgi vaqtda dunyoda umumiy 1,7 mln gektar (2008) maydonda ekilib, 26 mln tonna (2007) yalpi hosil yig’ishtiriladi. Asosan Xitoy, Meksika, Indoneziya, Turkiya, Ispaniya, AQSh yirik qalampir etishtiruvchi davlatlar hisoblanadi. Sobiq ittifoq hududida shirin qalamrir asosan O’rta Osiyo, Kavkazorti davlatlarida, Ukraina, Moldova, Rossiyaning quyi Povoljye va Shimoliy Kavkaz hududlarida ochiq maydon hamda issiqxonalarda etishtiriladi.

Asosiy Shirin qalampir etishtiruvchi davlatlar – 2007
(tonna)[1]
Xitoy bayrogʻi Xitoy 14,033,000
Meksika bayrogʻi Meksika 1,690,000
Indoneziya bayrogʻi Indoneziya 1,100,000
Turkiya bayrogʻi Turkiya 1,090,921
Ispaniya bayrogʻi Ispaniya 1,065,000
AQSH bayrogʻi AQSH 855,870
Nigeriya bayrogʻi Nigeriya 723,000
Misr bayrogʻi Misr 475,000
Janubiy Koreya bayrogʻi Janubiy Koreya 345,000
Niderlandlar bayrogʻi Niderlandlar 340,000
Dunyoda jami 26,056,900


Agrotexnikasi[tahrir]

Shirin qalampir tuproq unumdorligiga talabchan. Oziq moddalarga boy, mexanik engil qumoq, shoʻrlanmagan barcha tuproqlar shirin qalampir etishtirish uchun yaroqli. Ildizmevali ekinlar, piyoz, poliz ekinlari, karam eng yahshi o’tmishdosh hisoblanadi. Qalampir koʻchatlari maxsus isitiladigan yoki isitilmaydigan koʻchatxonalarda tayyorlanadi. Buning uchun urugʻi gektariga 800-1000 gram hisobida fevral oxiri mart oyi boshida sepiladi. Ko’chatlar 4-5 chin barg chiqargandan soʻng(aprel oyi oxirlarida) ochiq dalaga ekishga tayyor boʻladi.

Oʻgʻitlash[tahrir]

Boʻz tuproqlarda gektariga azot 120-200, fosfor 140-150, kaliy 90-100 kg hisobidan sof holda solinadi; goʻng gektariga 20-30 tonna, fosfor umumiy normasining 50%, kaliy umumiy normasining 50% shudgor tagiga, fosforning 25% bilan azotning 15-20% egat olishda beriladi. Qolgan azot va kaliy normalari aralashtirilib oʻsuv davrida beriladi.

Ekish muddati va usuli[tahrir]

4-5 chin bargli ko’chatlar aprel oyi ikkinchi yarmidan may oyi birinchi oʻn kunligigacha ekiladi. Koʻchatlar oldindan olib qoʻyilgan, sugʻorilgan joʻyaklarga ekiladi. Shirin qalampir koʻchatlari qator orasi 60, 70 yoki 90 sm qilib, oʻsimliklar orasi 25-40 sm qilib oʻtqaziladi.

Parvarishlash[tahrir]

Koʻchatlar dalaga oʻtqazilgandan soʻng, yahshi tutib olgach, darhol birinchi kultivaciya va chopiq qilinadi. Oradan bir oy oʻtgach, ekin qator oralariga ikkinch marta ishlov berish va chopiq oʻtkaziladi. Oʻsuv davrida tuproq namligi dala nam sigʻimiga nisbatan 75-80% dan kam boʻlmasligi kerak. Oʻzbekiston tuproq sharoitlariga qarab har 7-12 kunda bir marta, jami 14-15 marta, har safar 600-700 m3/ga normada sugʻorish zarur.

Hosilni yigʻish[tahrir]

Shirin qalampir meva tuga boshlagandan soʻng, hosili 35-45 kunda texnik etiladi. Bunda u normal yiriklida va yashil soʻngra qizil rangga kirib, xushboʻy hid va mazzaga ega boʻladi. Hosil har 4-5 kunda teriladi.

Navlari[tahrir]

Oʻzbekistonda ochiq maydonlarda shirin qalampirning Dar Tashkenta, Zarya Vostoka, Lastochka, Nargiza, Tong, Zumrad kabi navlari etishtiriladi.

Mevasining kimyoviy tarkibi[tahrir]

Mevalarining kimyoviy tarkibi nafaqat navlariga balki ularning pishganlik darajasiga ham qarab o’zgaradi. Savzavot ekinlari orasidan C vitaminga nihoyatda boyligi bilan ajralib turadi. Ko’k mevari tarkibida uning miqdori 150-270mg% bo’lsa, qizilining tarkibida 480 mg% gacha bo’lishi mumkin. Shirin qalampir mevalari shuningdek A, B1, B2, B6, B9, P, PP, E vitaminlarga boy. Vitaminlardan tashqari o’zining tarkibida temir, kalsiy, kaliy, natriy, magniy, xlor, ftor, marganes, mis, kobalt, ruh, fosfor, xrom kabi elementlarning birikmalarini tutadi. 100 gram shirin qalampir mevasida tahminan 27 kkal bor.

Havolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]