Infraqizil nurlanish

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Infraqizil nurlanish — toʻlqin uzunliklari 0,74 mkm dan 1 — 2 mm gacha boʻlgan koʻzga koʻrinmas elektromagnit nurlanish. Ingliz olimi V. Gershel aniqlagan (1800). I. n. spektri shartli ravishda yaqin (toʻlqin uz. X=0,74—2,5 mkm), oʻrta (2,5 — 50 mkm) va uzok. (50 — 2000 mkm) sohalarga boʻlinadi. Moddalarning optik xususiyatlari (shaffofligi, nur qaytarish va sindirish koeffitsiyenti) ultrabinafsha va koʻzga koʻrinadigan nurlanish spektri sohasi (0,4—0,74 mkm) dan I. n. spektri sohasiga oʻtishda keskin oʻzgaradi. Koʻpgina moddalar koʻzga koʻrinadigan nurlanish spektri sohasida shaffof boʻlsa, I. n. spektri sohasining ayrim qismlarida shaffof boʻlmasligi (yoki aksincha) mumkin. Mas, bir necha sm kalinlikdagi tiniq suv qatlami toʻlqin uz. X >1 mkm boʻlgan I. n. uchun shaffof boʻlmaydi; koʻzga koʻrinadigan nurlar spektri sohasida shaffof boʻlmagan germaniy va kremniy plastinkalari I. n. spektri sohasida shaffof boʻladi (germaniy uchun "1,8 mkm, kremniy uchun "1,0 mkm); qora qogʻoz I. n. spektrining uzok, sohasida shaffof boʻladi. Koʻzga koʻrinadigan nurlanish spektri sohasida shaffof boʻlmagan, lekin I. n. spektri sohasida shaffof boʻlgan moddalar I. n. ni ajratishda yorugʻlik filtrlari sifatida ishla-tiladi.

Koʻpgina metallar koʻzga koʻrinadigan nurlanish sohasiga qaraganda I. n. sohasini yaxshiroq qaytaradi, yaʼni ularning qaytarish xususiyati birmuncha yuqori. Mac, A1, Ai, Ag, Si kabi elementlar toʻlqin uz. A.= 10 mkm boʻlgan I. n. ning 98% ini qaytaradi. I. n. yer atmosferasidan oʻtayotganida yutilishi va sochilishi tufayli uning intensivligi kamayadi.

I. n. spektri ultrabinafsha va koʻzga koʻrinadigan nurlanish spektri kabi chiziqli, yoʻl-yoʻl va uzluksiz boʻladi. Gʻalayonlangan atomlar (yoki ionlar) bir holatdan ikkinchi holatga oʻtishidagina I. n. spektri chizikli boʻladi. Mac, simob atomlarining nurlanishi I. n. chegarasiga yaqin (X= 1,01 —2,32 mkm) bir necha chizikli spektrdan ibo-rat. Gʻalayonlangan molekulalar yoʻl-yoʻl infraqizil spektrda nurlanadi, bu spektr molekulalarning tebranma va aylanma harakatiga bogʻliq (q. Moleku-lyar spektrlar). Qizdirilgan qattiq jismlar yoki suyukliklarning I. n. spektri uzluksiz boʻladi. Lekin uning intensivligi jism (suyuklik) t-rasiga bogʻliq. Past t-ra (< 500°) dagi jism nurlanishining I. n. intensivligi deyarli katta emas, shuning uchun unday jism I. n. manbai boʻla olmaydi. Eng koʻp ishlatiladigan I. n. manbai volfram tolali (quvvati 250—1000 Vt) lampalar hisoblanadi.

I. n. dan i. t. ishlarida, harbiy maqsadlarda, tibbiyot va koʻpgina amaliy masalalarni hal qilishda foydalaniladi (q. Infraqizil fotografiya, Infraqizil qizdirish). I. n. bilan qorongʻida obʼyektlarni suratga olish, oʻchib ketgan xatni tiklash (oʻqish), signallarni uzatish va q. k. ishlar bajariladi. I. n.ni qayd qilish uchun qabul qiluvchi issiklik va foto-elektr asboblari, shuningdek, maxsus fotomateriallardan foydalaniladi. I. n. choʻgʻlanish lampalari, gaz-razryadli lampalar nurlanishining ancha qismini, Quyosh nurlarining 50% ga yaqinini tashkil qiladi; baʼzi lazerlar oʻzidan I. n. chiqaradi.

Ergash Nazirov.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil