Abxaziya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Abxaziyaning joylashuvi.
Abkhazia02.png

Abxaziya, Abxaziya Respublikasi (abxazcha nomi „Apsni“ — qalb o‘lkasi) — Gruziya Respublikasi tarkibida. 1921 y. 4 martda tashkil topgan. Zakavkaze-ning shim.-g‘arbiy qismida joylashgan. Jan.-g‘arbiy qismi Qora dengizga tuta-shadi. Mayd. 8,7 ming km2. Aholisi 530 mingdan ortiq kishi (1999). 5 tuman, 7 shahar, 4 shaharcha bor. Poytaxti — Su-xumi sh.

Tabiati[tahrir]

A. hududining ko‘pchilik qismi Katta Kavkaz tog‘ tizmasining etaklari va yon bag‘irlarida joylashgan (Gagra, Bzib, Abxaziya, Kodori tizma-lari). Ayrim joylarda tog‘larning bal. 3—4 ming m ga yetadi. Dovonlar ham bor. Qora dengiz bo‘ylab torgina tekis-lik cho‘zilgan. Jan.-sharqida Kolxida pasttekisligi joylashgan. Foydali qazilmalari: toshko‘mir, qurilish ma-teriallari, barit, simob, polimetall rudalar. Iqlimi — nam subtropik, tog‘larda — mo‘’tadil sovuq va sovuq. Sohilda yanv. t-rasi 4°, 7°, tog‘larda —2° gacha; iyulda sohilda 22°, 24°, tog‘larda 16°, 18°. Yog‘in miqdori pasttekisliklarda 1300—1500 mm, togʻlarda 2400 mmgacha. Daryolari: Bzib, Kodori, Galidzga, Gumista; koʻllari: Ritsa, Amtkeli. Pasttekislik va togʻ etaklari botqoq, allyuvial, podzol, ayrim joylar sariq, qizil tuproqli. Balandlashgan sari chirindi karbonatli, qoʻngʻir togʻ-oʻrmon hamda togʻ-oʻtloq tuproqlar uchraydi. Mamlakat hududining 55 % dan koʻprogʻi oʻrmon (samshit, buk, dub, qoraqayin, kashtan, grab daraxtlari), yuqoriroqda oq qaragʻay, undan balandda subalp va alp oʻtloqlari bor. Subtropik oʻsimliklardan xurmo, evkalipt, sarv va b. oʻsadi. A. hududida Ritsa, Gumista, Pitsunda-Myusser qoʻriqxonalari bor. Aholisi. Asosiy aholisi abxazlar va gruzinlar. Ular sohil tumanlari va togʻ yon bagʻirlarida yashaydi. Shaharlari: Ochamchira, Gudauta, Gagra (dengiz portlari), Gali, Tkvarcheli. Abxazlar oʻzlarini apsua deb ataydilar. Davlat tili — abxaz tili.

Tarixi[tahrir]

Abxaz xalqining ajdodlari haqidagi dastlabki maʼlumotlar jez asrining keyingi davridan boshlanadi. Mil. av. 1- minginchi y. oʻrtalarida A. Kolxida podshohligining bir qismi bo‘lgan. Mil. av. 2- a. oxiri —1- a.ning boshlarida A. Pont podshohligi, mil. av. 65 y.dan Rim qaramog‘ida bo‘lgan. 4-a.da G‘arbiy Gruziyada vujudga kelgan Laz podshohligi tarkibiga kirgan. 4— 6- a. larda butun A. ni Vizantiya zabt etgan. 8- a.ga kelib abxazlar Vizantiyaga ito-at etmay qo‘ydi. Shu a.ning 80-ylarida G‘arbiy Gruziya yerlari A. podshohligiga birlashtirildi. 16-a.dan A. Turkiyaga qaram bo‘lib qoldi va abxazlar yerlari iqtisodiy-madaniy inqirozga uchradi. 1810 y.da A. Rossiyaga qo‘shib olindi. 19-a. boshlarida abxazlar Axchipsou, Aibga, Dal, Sabal, Psxu kabi erkin jamoalar tarzida kun kechirgan. Har biri bir necha ming kishidan iborat bo‘lgan erkin jamoalar qon-qardoshlik guruhlariga bo‘linar va ular o‘rtasidagi munosabat-lar abxazlarning anʼanaviy huquqiga asoslanar, hamma masalani jamoa oqsoqoli hal qilar edi. Asrlar davomi-da A. knyazligining markazlashuv daraja-si avvalo hokim knyazning shaxsiy obro‘-eʼtiboriga bog‘liq bo‘lgan. Ko‘pincha u va mahalliy zodagonlar erkin jamoalarni nazorat qilmasdi. A. Rossiyaga qo‘shib olingach, bir necha o‘n yillar davomida vaziyat notinch bo‘ldi. Aholining bir qismi Turkiya tarafdori edi. 1864 y.gi Kavkaz urushidan keyin A. ning muxto-riyat maqomidan mahrum etilishi vazi-yatni keskinlashtirib yubordi. Ommaviy norozilik 1866 y.da abxazlarning yalpi qo‘zg‘oloniga aylanib ketdi. Rus jazo otryadlari qo‘zg‘olonni shafqatsizlik bilan bostirdi. Maʼmurlar g‘alayonchi ab-xazlarni Turkiyaga ko‘chira boshladi. 1877-78 y.lardagi rus-turk urushida ab-xazlar Turkiya tarafida faol ishtirok etishi sababli ularni majburan Turki-yaga ko‘chirish ommaviy tus oldi. Natija-da abxazlar yashab kelgan hudud ikkiga: shim,-g‘arbiy (bzib) va jan.-sharqiy (ab-juy) qismlarga bo‘linib qoldi. Abxazlar tark etgan yerlarga Turkiyadan greklar va armanlar, Rossiyadan turli millat ki-shilari, Gruziyadan asosan megrellar ko‘chib kela boshladilar. Shu tariqa hoz. Abxaziya turli-tuman millatlar yurti bo‘lib qoldi. 1921 y. 16 dek.da A. shar-tnoma asosida Gruziya tarkibiga kirdi. 1990 y.dek. dan A. muxtor respublika-si, 1992 y. iyuldan A. Respublikasi. A. dagi 1990-ylardagi vaziyatning xususi-yatlari va o‘tkir gruzin-abxaz mojarosi-ning sabablari ko‘p jihatdan tarixiy o‘tmishga va 19—20-a.lardagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar harakteriga borib taqaladi.Xo‘jaligi. A. g‘arbiy va sharqiy iqtisodiy hududlarga bo‘linadi. Xo‘jaligida agrar soha ustun. Choy, tamaki, sitrus mevalari, efir moy-li o‘simliklar ekiladi, makkajo‘xori yetishtiriladi. O‘rmonchilik va ko‘mir qazib olish tarmoqlari rivojlangan. 90- y.larning boshigacha sanatoriy-ku-rortlar tizimi alohida o‘rin olgan. Dengiz bo‘ylarida bog‘dorchilik va tokchilik, shuningdek chorvachilik (asosan qoramolchilik), parrandachilik, pilla-chilik, baliqchilik va asalarichilikka katta ahamiyat beriladi. Sanoatda oziq-ovqat, tamaki mahsulotlari, meva kon-servalari ishlab chiqariladi. A. da 4 tamaki-fermentatsiya z-di, bir necha choy f-kasi, Kodori taxta tilish k-ti bor. Mahalliy xom ashyo asosida efirli moy z-dlari, shuningdek charm poyabzal k-ti va bir necha tikuvchilik korxonalari ish-laydi. Elektr energiyasi asosan Tkvar-cheli elektr st-yasi va Suxumi GESida hosil qilinadi. Mashinasozlik va kimyo sanoati, qurilish materiallari korxo-nalari bor. A. hududini Suxumi — Cher-kasiya t. y. va avtomobil yo‘llari kesib o‘tadi. Asosiy dengiz porti — Suxumi sh. Muhim iqlimiy kurortlar Suxumi, Gagra, Gudauta, Noviy Afon, Pitsundada joylashgan.Madaniyati. A. da o‘rta umumiy taʼ-lim maktablari, o‘rta maxsus o‘quv yurt-lari, oliy o‘quv yurtlari (Suxumi un-ti, Subtropik xo‘jalik in-ti), i.t. insti-tutlari, klub muassasalari, muzeylar, botanika bog‘i ishlab turibdi. Abxaz tilida gaz. va jurlar nashr etiladi. Ab-xaz, gruzin va rus tillarida radio eshit-tirishlar olib boriladi. Retranslyatsiya teleko‘rsatuvi mavjud. Xalq og‘zaki ijo-dida qahramonlar haqidagi ertaklar, rivoyatlar, ovchilik haqidagi hikoyalar, bandi qilib qo‘yilgan Abrskil haqidagi qad. rivoyat, xalq qo‘shiqlari mashhur. Xalq shoiri D. Gulia abxaz adabiyoti-ning asoschisi hisoblanadi. Cho‘pon va ovchi qo‘shiqlari, dehqonchilik va urf-odatlar bilan bog‘liq qo‘shiq va lapar-lar abxaz musiqasiga asos bo‘lgan. A. hududida jez davrining dolmen deb atalgan sag‘analari, qad. yunon va Rim davridan qolgan inshootlarning vay-ronalari (Dioskuriya— Sebastopolis, Anakopiya va b.), Vizantiya davri (6—8- a.lar) meʼmoriy yodgorliklari — Noviy Afondagi ustunli bir gumbazli imorat, neolit va jez zamonlaridagi odam va hayvonlarning haykalchalari, naqshli keramika va bronza buyumlar saqlanib qolgan. 14- a.ning boshlaridagi mini-atyuralar, 14—16- a.lardagi freskalar mashhur. Hoz. zamon tasviriy sanʼati-ning shakllanishida 1918 y. ochilgan Suxumi badiiy maktabi muhim rol o‘ynagan. A.ning birinchi professional rassomi A. Shervashidze (Chachba) bo‘lgan. I. Somaya, N. Tebukashvili, Ch. Kukuladze, V. Mesxi, M. Eshba, B. Gogoberidze kabi sanʼatkorlar mashhur. Qadimdan amaliy-bezak sanʼati rivojlangan.[1]

Abkhazia

Abxaziya (abx. Aҧsni Apsny, |gurj. აფხაზეთი Apxazeti, arm. Աբխազիա Abxazia, rus. Abxaziya Abxaziya) Kavkaz janubi-gʻarbidagi va Qora dengizning sharqiy qirgʻogʻidagi bahsli mintaqadir.

Abxaziya oʻzini mustaqil, deb hisoblaydi va Abxaziya Respublikasi, deb ataydi.[2][3][4][5] Ushbu tabaqa Rossiya, Nikaragua, Venesuela va Nauru,[6][7] hamda boshqa bahsli mintaqalar — Janubiy Osetiya va Transnistriya tomonidan tan olingan.[8]

Gurjiston hukumati va dunyoning koʻp mamlakatlari Abxaziyani Gurjiston hududining bir qismi, deb hisoblashadi.[9] Gurjiston hukumati uni Abxaziya Avtonom Respublikasi, deb nomlaydi. 2008-yil 28-avgustda Gurjiston parlamenti Abxaziyani „Rossiya bosib olgan hudud“, deb atash haqida qaror qabul qildi.[10][11]

Shuningdek qarang[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. Olga Oliker, Thomas S. Szayna. Faultlines of Conflict in Central Asia and the South Caucasus: Implications for the U.S. Army. Rand Corporation, 2003, ISBN 0-8330-3260-7
  3. Abkhazia: ten years on. By Rachel Clogg, Conciliation Resources, 2001
  4. Emmanuel Karagiannis. Energy and Security in the Caucasus. Routledge, 2002. ISBN 0-7007-1481-2
  5. GuardianUnlimited. Georgia up in arms over Olympic cash
  6. Abxaziya va Janubiy Osetiyaning xalqaro tan olinishi.
  7. Barry, Ellen (2009-12-15). "Abkhazia Is Recognised — by Nauru". New York Times. http://www.nytimes.com/2009/12/16/world/europe/16georgia.html. Qaraldi: 2009-12-29. 
  8. Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же (Ruscha). Newsru (2006-11-17). 2008-08-26.
  9. Tiny Nauru recognises Georgiaʼs other rebel enclave, 16-dekabr, 2009
  10. Resolution of the Parliament of Georgia declaring Abkhazia and South Ossetia occupied territories, 28 August 2008.
  11. Abkhazia, S.Ossetia Formally Declared Occupied Territory. Civil Georgia. 2008-08-28
VikiOmbor
VikiOmborda Abxaziya
haqida sahifa mavjud.